Алтайдын Чолмоны

Кандый кандидаттар јарайт?

30.08.2017

Бу кӱстиҥ тӧс политикалык керек-јарагына јетире кӧп ӧй артпады—2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 10-чы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ Совединиҥ депутаттарыныҥ талдаштары ӧдӧр. Куран айдыҥ ортозы кирезинде политический социологияныҥ билим-шиҥжӱ институды (Москва кала) талдаштар алдында Горно-Алтайсктыҥ ӱнбереечилери ортодо олор кандый кандидаттарды јарадып турганы јанынаҥ шиҥжӱ-опрос ӧткӱрген.

Республиканыҥ тӧс калазыныҥ 10 талдаачы округыныҥ кажызында ла 120 ӱнбереечиге сурактар берилген. Бастыра бир муҥнаҥ кӧп респонденттерге сурактар берилген. Институттыҥ специалисттериниҥ јетирӱзиле, соцопрос репрезентативный талдаш ажыра ӧткӱрилген. Андый шиҥжӱниҥ кӧргӱзӱлериниҥ јастыразы 5 проценттеҥ кӧп болбойт.
Социологтордыҥ шӱӱлтезиле, текши алза, шиҥжӱниҥ уч-турулталары Горно-Алтайскта политикала колбулу текши айалга кандый болгонын чындык кӧргӱзет.
«Талдаштарла колбой кӧп јылдардыҥ туркунына ӧткӱрген шиҥжӱниҥ ченемелин Горно-Алтайскта алылган тоолор керелейт: ӱнбериштиҥ кӱни канча ла кире јууктап турза, политикала јилбиркеп турган улустыҥ тоозы анчала ок кирезине кӧптӧйт, улустыҥ кандидаттар јанынаҥ кӧрӱм-шӱӱлтелери чокымдалат. Jе быјыл ӧдӱп турган талдаачы кампания калада јадып турган албаты-јонныҥ талдаштарга јилбӱзиниҥ кемин јабызадат. Керектиҥ аайы мынаҥ да ары мынайда барза, онызы ӱнбериште туружар улустыҥ тоозына салтарын јетирер»—деп, политический социологияныҥ институдыныҥ башкараачызы Вячеслав Смирнов айдат.
Слер Горно-Алтайск каланыҥ Совединиҥ депутаттарыныҥ келер ӧйдӧ ӧдӧтӧн талдаштарында туружарыгар ба деген суракка соцопросто турушкан ӱнбереечилердиҥ јӱк ле 32 проценти туружарыс деп каруу берген.
Смирновтыҥ шӱӱлтезиле, горсоветтиҥ депутады болорго турган кӧп тоолу кандидаттар ӱнбереечилерге таныш эмес. Ого ӱзеери ол кандидаттар калада јатпай турган улус болуп јат—талдаачы комиссияга берген документтеринеҥ кӧрзӧ, олордыҥ кӧбизи качан да Горно-Алтайскла колбулу болбогон.
Анайда ок шиҥжӱ ӧткӱрер тушта темдектелгениле, каланыҥ парламентине талдаштарда ӱнбереечилер турушпаска турганыныҥ база бир шылтагы талдаштарга барып јаткан партиялардыҥ кӧбизи бойыныҥ кандидаттары мынаҥ озо ӧйдӧ јаргыла јаргылатканын кӧрбӧӧчи болгоныла, криминал истӱ улусты кандидаттар эдип кӧстӧгӧниле база колбулу.
Быјыл партиялар Горно-Алтайскта талдаштарга мынаҥ озо ӧйдӧ јаргыла јаргылаткан мынча кире улусты кандидаттар эдип кӧстӧгӧни кайкамчылу. Бу мениҥ алдымда «Родина» партиядаҥ мынаҥ озо ӧйдӧ јаргыла јаргылаткан кандидаттардыҥ тооломы јадыры. Наркотиктер садып алганы, чеберлегени ле белетегени, уурылар эткени, хулиганство, кижиге јаан эмес ле јаан сынык-бычык эткени, кижини сокконы, умзаныш… «Родинаныҥ» тооломдорында керек дезе 5 катап јаргылаткан кандидат бар! Талдаштарга јетире ӱч неделе озо ӧйдӧ болгоныла, ӱнбериште туружарга турган ӱнбереечилердиҥ тоозы ас болгодый деген белге эдилгенине кайкаар неме јок. Мен Горно-Алтайскта јаткан кижи ле талдаштарда рецидивист деп окылу чотолып турган кандидаттар туружары јарадылганын билер болгон болзом, мен де, байла, андый талдаштарга барбас эдим.
Мындый айалга президенттиҥ талдаштары ӧдӧр алдында ӧйдӧ болуп турганы кайкамчылу. «Единая Россия» партия јанынаҥ кӧрӱм-шӱӱлтелер башка-башка болор аргалу, је ол партия Президент Путинниҥ партиязы болуп тура, «Единая Россиядаҥ» талдаштарда мынаҥ озо ӧйдӧ јаргыла јаргылаткан улус турушпазына јаан ајару эдет. Мениҥ кӧрӱм-шӱӱлтемле, мындый айалга партияныҥ ӱнбереечилер алдында тоомјызын бийиктедет, онызын шиҥжӱниҥ уч-турулталары да керелейт.
«Единая Россияда» кайра јандырылган кандидаттар эмди ӧскӧ партиялардӧӧн баргылайт. Андый кандидаттар арбын акчалу болгоны јарт, олор бойыныҥ талдаачы кампаниязы учун акча тӧлӧӧргӧ белен. Jе мен арткан бастыра партияларга андый кандидаттар кӧстӧӧринеҥ мойножорына ајару этсин деп шӱӱлтени јаантайын эдип јадым. Кижи мынаҥ озо ӧйдӧ јаргылаткан болгон болзо, темдектезе, кижини сокконы эмезе наркотиктер чеберлегени учун—ӱнбереечилер ол кижи учун ӱн берзин деп, кандый да акча болушпас. Андый кандидатты кӧстӧгӧн партияныҥ тоомјызы јабызаары јарт. Партия ӱнбереечилердиҥ ӱндерин јуурдыҥ ордына, карын да олорды јылыйтат. «Родинаныҥ» рейтинги Горно-Алтайскта јабыс болгоны—айалга шак андый болуп турганын керелейт.
Jе ол ок ӧйдӧ «Каладагы политикалык айалгала јилбиркеп турганыгар ба?» деген суракка респонденттердиҥ јарымызынаҥ кӧбизи јилбиркеп турганыс деп каруу берген. Jарлу политологтыҥ шӱӱлтезиле, онызы Горно-Алтайсктыҥ албаты-јоны талдаштарга бӱдӱмјини јылыйтпаганын, бу керектиҥ калага јаан учурлузын, анчада ла каланыҥ јаанын талдаарыла колбулу керекте кубулталар эдилип калган ӧйдӧ, оҥдоп турганын керелейт. Горно-Алтайсктыҥ јааны быјылдаҥ ала чике талдаштар ажыра эмес, а каланыҥ Совединиҥ депутаттарыныҥ тоозынаҥ талдаларын эзедип ийели.
Шиҥжӱ иштиҥ уч-турултазынаҥ кӧрзӧ, Горно-Алтайскта јадып тургандардыҥ кӧбизи бу талдаштардаҥ јакшы кубулталар сакыйт: респонденттердиҥ 45 процентиниҥ шӱӱлтезиле, талдаштардыҥ кийнинеҥ олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйы оҥдолор. Кажы ла бежинчи респондент кандый да кубулталар болорына иженбейт, јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйы коомойтыыр деген шӱӱлтени респонденттердиҥ јӱк ле 5 проценти айткан. Талдаштарла колбулу текши айалга ӱнбериштеҥ ӱч неделе озо ӧйдӧ шак мындый болуптыр.
«Слер бойыгардыҥ округар аайынча кӧстӧлгӧн кандидаттарды билеригер бе?» деген суракка респонденттердиҥ 29 проценти билерис деген каруу берген. Андый каруу бергендердиҥ јарымызынаҥ кӧбизи кандидат керегинде јетирӱни «Единая Россияныҥ» озолондыра ӱнберижи ӧдӱп турарда, алган болуптыр.
Шиҥжӱниҥ уч-турултазыла, улустыҥ быјылгы талдаштарга јилбӱзи 7-чи (Горно-Алтайсктыҥ госуниверситединиҥ јаны) ле 10-чы («Гардинка») таҥмаларлу талдаачы округтарда бийик.
Политический социологияныҥ институдыныҥ ишчилери соцопрос ӧткӱрер тушта кандидат-бирмандатниктердиҥ рейтинги јанынаҥ аҥылу шиҥжӱ ӧткӱрбеген. Jе ӱнбереечилердиҥ бойыныҥ кандидаттарын кӧстӧгӧн политический партияларга кӧрӱм-шӱӱлтелерин чокымдаарына јаан ајару эткен. Бу јанынаҥ шиҥжӱ «Jуук воскресен кӱнде талдаштар ӧткӧн болзо, слер бойыгардыҥ ӱнигерди кандый партия учун берер эдигер?» деп сурак берилгени ажыра ӧткӱрилген. Мындый уч-турулталар болды:

«Единая Россия» 51,5 %
КПРФ 12,9 %
ЛДПР 9,7 %
«Справедливая Россия» 5,4 %
«Родина» 1,6 %
Каруу береринеҥ кӱчсинедим 18,9 %

Таблицадаҥ кӧрзӧ, «Единая Россия» јаҥжыкканы аайынча озолойт, оныҥ кӧргӱзӱлери, алдында ӧйдӧ ӧткӧн шиҥжӱ тушта болгонына кӧрӧ, бир эмеш оҥдолып калган. Оныҥ кийнинеҥ јаан соҥдошло КПРФ ла ЛДПР барып јат—бу партияларды респонденттердиҥ 13 ле 9 проценттери јӧмӧӧргӧ турган. Лидердеҥ «Справедливая Россия» олордоҥ тыҥ соҥдойт, андый да болзо, 5 проценттиҥ барьерин ӧдӱп јат. Онызы ого горсоветте бир јер бергедий. «Родина» партийный рейтингтиҥ учында—талдаачы кампанияныҥ эмдиги бӧлӱгинде ол учун ӱнбереечилердиҥ 1,5 процент кирези ӱндерин бергедий.
Талдаштар алдындагы бӱгӱнги мындый айалганы адакы деп айдарга јарабас. Кӧп ӱнбереечилер ӱнин кандый партия учун берерин эмдиге јетире бойына чокымдап албаган. Эксперттиҥ темдектегениле, ӱндерин кандый партия учун берерин чокымдабаган ӱнбереечилер ӱнбериш ӧдӧр кӱнде керектиҥ аайы кандый болорына јаан камаанын јетирер аргалу. Талдаштарда партиялардыҥ айалгалары кандый болоры кӧбизинде олор сыгын айдыҥ 10-чы кӱниниҥ алдында кӱндерди канайда ӧткӱреринеҥ камаанду болор.
Горно-Алтайск каланыҥ Совединиҥ депутаттарыныҥ талдаштары сыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧдӧр. Каланыҥ јаҥы Совединиҥ составында 21 депутат болор. Олордоҥ 10 депутат бир мандатту округ аайынча тудулар, 11 депутат—текшикалалык тоолом аайынча.
Социологический шиҥжӱни «Политический социологияныҥ билим-шиҥжӱ институды» АНО (Москва кала) Горно-Алтайск каланыҥ јеринде куран айдыҥ 14-чи кӱнинеҥ ала 20-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына респонденттерге сурактар берери ажыра ӧткӱрген. Шиҥжӱниҥ бӱдӱми: репрезентативный, шиҥжӱниҥ уч-турулталарыныҥ јастырыжыныҥ кеми—5 проценттеҥ кӧп эмес. Респонденттердиҥ тоозы: 1200 кижи. Сурак чокым берилген: «Jуук воскресен кӱнде талдаштар ӧткӧн болзо, слер бойыгардыҥ ӱнигерди кандый партия учун берер эдигер?». Заказчик: «Политический социологияныҥ билим-шиҥжӱ институды» АНО, Москва кала.