Алтайдын Чолмоны

Тергеениҥ АПК-зы: 2017 јылдыҥ турулталары

27.02.2018

Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы тергеениҥ агропромышленный комплексиниҥ государстволык программазын бӱдӱрип, јурт ээлемдердиҥ ижин башкарат. Мал азыраары, олорго азырал белетеери, балык тудары, ӧлӧҥ белетеп турган јерлердиҥ азырал белетеер чыҥдыйын бийиктедери, јурт ээлемде иштеп тургандардыҥ продукциязыныҥ (эт, сӱт, ноокы, тӱк, тере, аш-курсак, о.ӧ) переработказы — бу адалганы бастыразы јурт ээлем аайынча министерствоныҥ чике ижи болуп јат.

2017 јылда јуртээлемдик сектордыҥ экономиказына 450 млн салковой чыгымдалган. 279 млн салковой федерал бюджеттеҥ барган болзо, республикан бюджеттеҥ 171 млн салковой акча чыгарылган. «Устойчивое развитие сельских территорий» деген федерал программа аайынча 2017 јылда 120 млн салковой акча корулалган болгон. Алтай Республика ӧткӧн јылда бюджеттеҥ берилген акчаны текшилей чыҥдыйлу тузаланган 29 тергеениҥ тоозына кирген (89 тергеениҥ ортозынаҥ). 2017 јылдыҥ турулталарыла республиканыҥ ээлемчилери 13,2 миллиард салковой акчага турар продукция-эдим белетеген. 2016 јылга тӱҥдештирзе, ол 101,5 процентке кӧп.

Азырал белетеер иште
Ӧткӧн јылдыҥ турулталарыла болзо, азырал белетеер ишке 56,5 млн салковой акча чыгымдалган. Тӧс ууламјылар мында ӧлӧҥ белетеп турган јерлердиҥ азырал берер чыҥдыйын эрчимделтерине, ӱренниҥ сорт-бӱдӱмдерин оҥдолторына ууландырылган. 2017 јылдыҥ јайыныҥ баштапкы јарымызы јааштар јок, кӱйгек болгонынаҥ улам, отургыскан јерлердеҥ јуунадып алган азыралдыҥ кеми пландалганынаҥ ас болгонын темдектеер керек. Jуунадылган аштыҥ валовый кеми — 7100 тонна. Jай јааш јогынаҥ болгонынаҥ улам ӧлӧҥ отургыскан јерлерди сугарар иштерге 12,2 млн салковой акча чыгымдаарга келишкен. Оныҥ учун бар јерлерге коштондыра 100 га јерди, ӧлӧҥ отургыспаганы удап калган 250 га јерди сугарып, азырал алатан јерлердиҥ кемин кӧптӧдӧр арга берилген. Салкындарга ӧткӱре соктыртпазын деп, 13 га јерге агаштар отургызылган.

2018 јылда азырал белетеер јерлерди сугаратан иш улалар ла ого 17 млн. салковой болуш акча чыгарылары темдектелген. Бу государстволык программа 2020 јылга јетире иштеер. 2017 јылдыҥ уч-турулталарыла болзо, тергееде 107,2 га јерде башка-башка бӱдӱм азырал отургызылып јат. Ол тоодо аш ла оныҥ бӱдӱмдери — 6 519 га јерде, јаҥыс јыл ӧзӱп турган ӧлӧҥдӧр — 37 540 га јерде, кӧп јылдарга чыгар ӧлӧҥ — 2 314, 9 га јерде, картошко — 2 715,5 га јерде, маала ажы — 937,7 га јерде. 2017 јылда бастыра ээлемдер текшилей 255 муҥ тонна ӧлӧҥ, 58 муҥ тонна сенаж, 21 муҥ тонна силос, 1,4 муҥ тонна салам, 5 муҥ тонна зернофураж белетеп алган.

Ондый да болзо, кажы ла јыл республиканыҥ ээлемдери одоштой турган тергеелердеҥ 70 млн. салклвой акчага турар азырал садып алып јат. Jурт ээлем аайынча министерство бу суракты јаан ајаруга алып, ээлемчилер, јурт ээлем аайынча билимчилер кожо иштенип, мал-ашка чыҥдыйлу азырал белетеер ишти бойыстыҥ тергеебисте тӧзӧӧрин баштап койгон.
Мала ажын отургызар иш база эрчимделип барып јат. 2017 јылдыҥ кӧргӱзӱлериле болзо, былтыр 12 муҥ тонна маала ажы ла 25,5 тонна картошко јуунадылган. Онойдо ок ӧткӧн јылда 88 тонна аламалардыҥ бӱдӱмдери белетелген. «Горно-Алтайское» деп ФГУП-та ла Jаламанныҥ садтарында јаҥы агаштар отургызар иш улалар.

Мал ӧскӱрери — тӧс ууламјы
Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ тӧс ууламјызын — мал ӧскӱрери деп темдектеер керек. Малдыҥ эдиниҥ кеми бийик баалу болзын дегенинде јаҥыс ла олордыҥ тоозын кӧптӧдӧри эмес, онойдо ок малдыҥ угын јарандырар ишти эрчимделтер керек дегени чындык деп, билимчилер айдат. Бистиҥ тергееде бӱгӱн беш ук эттеҥир уйлар ӧскӱрилет: казахская белоголовая (59,2%), герефорд (17,4%), галловейская (11,8 %), абердин-ангусская (2,6 %). Текшилей алза, эттеҥир уй-малдыҥ тоозы 250 муҥга јеткен.

Эттеҥир уйлар ӧскӱреринде казахская белоголовая деп укка јаан ајару эдилген болгон. 50 јылдаҥ ажыра бу укты ӧскӱрери Туулу Алтайда тӧс ууламјы болгон деп айдар керек. Бӱгӱн бу укла кожо ӧскӧ уктарга база ајару эдилип баштаган. Темдектезе, эттиҥ мрамор бӱдӱми (мраморное мясо) јарлу болуп, сурууда болордо, абердин-ангусский деп укты ӧскӱрери эрчимделип јат. Республикада бӱгӱн укту мал ӧскӱрер 11 ээлем, 1 племзавод, 10 репродуктор иштейт. Былтыргы јылда јурт ээлем аайынча министерство Кан-Оозы аймактыҥ «Меркит» ээлемине јаан болуш јетирип, мында откормочный площадка тӧзӧгӧн лӧ 1200 эттеҥир уй садып аларында субсидия-акча чыгарган.

Сӱттенир уйлардаҥ — чыҥдыйы бийик сӱт
Республикада бойыныҥ сӱдин белетеер иш эрчимдӱ улалып барып јат. 2018 јылдыҥ баштапкы айында тергеениҥ бастыра ээлемдеринде саалган сӱттиҥ валовый кеми 88 муҥ тоннага јеткен. Jылдыҥ бажында саап турган уйлардыҥ тоозы 3345 болуп, 2016 јылдыҥ тоолорынаҥ 137 тын тоого кӧп болуп калганын темдектеер керек. Бир уйдаҥ алып турган сӱттиҥ кемин кӧдӱрер ишти эрчимделтери ээлемдердиҥ де, јурт ээлем аайынча министерствоныҥ да јаан ижи болуп артып јат.

Былтыргы јылда сӱттеҥир уйлар тудуп, сӱт ле оноҥ эдилген продукция-курсак белетеп турган ээлемдер государствоноҥ 53 650 000 салковой болуш алган. Онойдо ок сӱттенир уйлар тудуп турган ээлемдер уйларыныҥ тын тоозын кӧптӧткӧн лӧ бу ишке субсидиялар алгылаган: «Экинур» СПК — 80 тын, «Мерюшев» КФХ — 37 тын, «Фокин» КФХ — 44 тын. Эдилген болуштыҥ текши кеми 17 378,8 салковой болгон.

Бӱгӱнги кӱнде ээлемдерде сӱттиҥ чыҥдыйы бийик болзын деп, сӱт ле оноҥ эдилген продукция бойыста эдилип, бюджет учреждениелер (школдор, эмчиликтер, балдардыҥ садтары) јербойыныҥ сӱдиле јеткилделзин деп иш эрчимдӱ барып јат. Бӱгӱнги статистикала болзо, 80% учреждениелер јербойыныҥ сӱдиле јеткилделген.

Укту койлор ло эчкилер ӧскӱрерири јаан ајаруда
2017 јылдыҥ учында республикада койлордыҥ ла эчкилердиҥ текши тоозы 729 418-ке јеткен. Ол тоодо јурт предприятиелерде – 117 635 тын, таҥынаҥ ээлемдерде – 308 656, крестьян-фермер ээлемдерде – 303 127. Укту койлор ло эчкилер ӧскӱрип турган ээлемдердиҥ тоозы 9, олордыҥ 5-зинде койлор ло 4-зинде эчкилер азыралат. Укту койлордыҥ тоозы ӧткӧн јылдыҥ учында 34 476 болгон. Ол тоодо тӧрӧйтӧн койлордыҥ тоозы — 20 476. Эчкилердиҥ тын-тоозы — 10 034, ол тоодо тӧрӧйтӧн эчкилердиҥ тоозы — 5 430.

2017 јылда эне койлорды ла эчкилерди ӧскӱрер иште чыгымдарды орныктырарына 31 506,0 муҥ салковой акча чыгымдалган. Ол тоодо укту эне койлорго — 4 464,5 салковой, укту эне эчкилерге — 868,8 муҥ салковой.

Ӧткӧн јылда республикада текши тооло 1 136,1 тонна тӱк кайчылалган. Ноокыныҥ кеми — 68,1 тонна. Алтай Республикада койдыҥ тӱгин јунар предприятие јок болгонынаҥ улам, ээлемчилер тӱгин Бордогы фабрикага аткаргылап јат. Ээлемдердиҥ, таҥынаҥ улустыҥ койыныҥ тӱгин кайда табыштырар, баалары кандый болор дегени јаан сурак болуп артканча. Кӧп саба ээлемдер койыныҥ тӱгине сертификат та алар аргазы јок артып калат. Оныҥ да учун азыраган малыныҥ тӱги чек јеҥил баага јӱрӱп калат. Бу сурактыҥ каруузы јурт ээлем аайынча министерстводо ачык болуп артканча. Алтай Республикада тӱктиҥ чыҥдыйын баалаар лаборатория ачылары темдектелет. Эчкилердиҥ ноокызы јанынаҥ сурактар мынайда ок турганча. Курч сурактар кӧп тӧ болзо, тергеебистиҥ бир канча ээлеми былтыр ороон кеминдеги выставкада туружып, једимдӱ јангылап келген. Олордыҥ ортозында койлор тудуп турган «Катанда» АО 4 алтын медальла кайралдаткан, «Амурский СПК ПКЗ — 2 мӧҥӱн ле 1 кӱлер медальла, «Ортолык» СПК — 3 алтын, «Михаил» ООО 2 алтын ла 2 мӧҥӱн медальдарла кайралдаткан.

Jылкы мал ӧскӱрери — јебреннеҥ келген иш
Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткени, тууларлу јерлери јылкы мал ӧскӱрерине јарамыкту болуп јат. Оныҥ учун алтай кижи малы јогынаҥ качан да јӱрбеген. Малыныҥ угын јарандырар иш озодоҥ бейин улалып, маймандар угыныҥ уулы Аргымай Кульджинниҥ ады-јолыла колбулу болуп калганы тегиндӱ эмес. Бу кижи канча муҥ малду болуп, угын јарандырып, ороондо до, гран да ары јанында малыла садыжып јӱргениле јарлу. Аргымай Кульджин Россияныҥ императорын јӱгӱрӱк аттарла јеткилдегени керегинде билерис.

Бу ишти бӱгӱнги кӱнде Алтайда мал ӧскӱреечилер једимдӱ улалтып јадылар. Республикада бӱгӱн 163 154 јылкы мал ӧскӱрилет. ²ткӧн јылдарга кӧрӧ, бу тоо кезем бийиктеген. Укту мал ӧскӱрип турган 8 ээлем иштейт. Ол тоодо укту мал ӧскӱрер 2 завод, 3 репродуктор, 2 генофондный ээлем. Бу ээлемдерде «Алтайская порода чубарой масти» деп адалган ук ла «Русские тяжеловозные» деген ук ӧскӱрилет.

Туулу Алтай аҥдарыла јарлу
Республикада, Росстаттыҥ јетирӱлериле болзо, 2017 јылдыҥ учында бастыра аҥ ӧскӱрип турган ээлемдерде 51 054 тын аҥ ӧскӱрилип јат. 2016 јылга кӧрӧ, бу тоо 5,2 % астап калган. ²ткӧн јылдыҥ кыжы карлу ла соок болгоны аҥ ӧскӱреечилердиҥ ижине јаан качалаҥын јетирген. Тергеебисте укту аҥ ӧскӱрип турган 6 ээлем иштейт. Бу ээлемдерде 13 374 тын аҥ азыралат. Аҥ ӧскӱрип турган ээлемчилер ӧткӧн јылда субсидия-болушты база алгылаган.

А. МАЙМАНОВА