Алтайдын Чолмоны

«Кату, тузалу ла турулталу»

26.03.2018

Тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников ло Россияныҥ МЧС-ныҥ Сибирьдеги тергеелик тӧс јериниҥ јааны Сергей Диденко республикада кызалаҥду айалгаларла тартыжары ла ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча иштеп турган камыстыҥ ээчиде јуунын ӧткӱрдилер.

Башкаруда болгон элбек јуунда Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ, министерстволордыҥ, комитеттердиҥ, јаҥ корулаачы органдардыҥ чыгартулу улузы ла аймактардыҥ јаандары турушкан. Jуунныҥ башталганында Сергей Диденко бистиҥ республикада кызалаҥду айалгаларды болдыртпазын јеткилдеери аайынча ӧткӱрилип турган иштерге бийик баа берип, олор быјыл алдындагы ла јылдарда чылап, јакшы кеминде тӧзӧлгӧн деп темдектеген. Генерал-лейтенант Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ бу ууламјыда бӱдӱрип турган керектерин кыскарта «кату, тузалу ла турулталу» деп айткан. Бисте чындап та, јурт јеезелердиҥ јаандарыла, старосталарла, диспетчерлердиҥ бирлик службаларыла иш база јакшы тӧзӧлгӧн. Республикада «112» деген системаныҥ ижи кӧндӱгип, там ла эрчимделет. С. Диденко кызалаҥду айалгаларда эмдиги ӧйдиҥ бу јаҥы эп-аргазы јакшы иштеерине иженип турганы керегинде айткан. Ол федерал ла тергеелик ийде-кӱчтер, ол тоодо ӧрт ӧчӱрер кичӱ авиацияныҥ, бедирееечи-аргадаачы бӧлӱктердиҥ службалары республикага керектӱ ӧйдӧ бастыра јанынаҥ болуш јетирер деп бӱдӱмјилеген.

Республиканыҥ башчызы: «Кижиниҥ јӱрӱми ол — неле де баалап, кемјӱлеп болбос байлыктардыҥ бирӱзи. Бис кызалаҥду айалгаларда улусты корулап ла аргадап аларына сӱрекей јаан ајару эдип јадырыс» — деп темдектеген. А. Бердников бис качалаҥныҥ ла тӱбектиҥ салтарын 2014 јылда республикада суулар ажынып, јеткерлӱ айалгалар болгон тушта база катап јакшы оҥдогоныс деген. Ол улустыҥ јӱрӱмин корулаарына акча-манатты кымакайлабас ла кысканбас керек деп ајарган. Башчыныҥ бис «абраны — јайгыда, чанакты — кышкыда белете» деген ээжилерле башкарынып иштейдис деп айтканы, байла, база јолду. Бистиҥ тергее материально-технический јанынаҥ керектӱ јепселдерди ле эм-томды ажындыра белетеп алган. МЧС кызалаҥду айалгалардыҥ салтарын эл-јонго јаантайын јартап, олорго чочыдулу айалгалар болордоҥ айабас деген јетирӱлерди ӧйинде эдет. Jуунда республиканыҥ башчызы бис улусты јеткерлӱ айалгаларда качан да јаҥыскан артырбазыс деп, база катап чокым ла јарт айткан.

Jуунда јаан ајару агын суулардыҥ сурактарына эдилген деп айдар керек. Олор јылулар башталза, јараттарынаҥ ажынып, улустыҥ айылдарын аларынаҥ айабас деген чочыдулар бар. Бу јанынаҥ Горно-Алтайсктагы гидрометеорология аайынча тӧс јердиҥ јааны Валентин Декенов јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, быјыл республикада јердиҥ кыртыжы тыҥ тоҥгон. Ол чочыдулу айалгалар тӧзӧп јат. Бисте јердиҥ кыртыжы калганчы катап 2010 јылда тыҥ тоҥгон болгон. Оныҥ кеми 2016-2017 јылдарга кӧрӧ, чик јок бийик деп айдар керек. Кар јанынаҥ айалгалар аймактар сайын база башка-башка. Тулаан айдыҥ 10-чы кӱнине јетире эҥ калыҥ кар Турачак аймакта јааган. Мында оныҥ бийиги 66 сантиметр. Jе јааган кардыҥ бийиги текши республика ичинде бӱгӱнги кӱнде керектӱ кеминде. Кардыҥ кемин 2010, 2016 ла 2017 јылдардагы кӧргӱзӱлерле тӱҥейлезе, ол быјыл кӧп јерлерде чик јок јабыс. Быјылгызындый кар бисте јаҥыс 2012 јылда јааган эди. Айдарда, кызалаҥга алдыртпай, кыштаҥ јакшы чыгарыс деген ижемјилер бар.

Гидрологтор Алтайдыҥ сууларын бӱркеген тоштордыҥ калыҥын база шиҥдейт. Быјыл эҥ «семис» тош Чамал јурттыҥ јанында темдектелген. Мында Кадынныҥ тожы узун кыштыҥ туркунына 1 метр 10 сантиметрге јетире «ӧскӧн». Алтайдыҥ эҥ јаан суузыныҥ Кӧксуу-Оозы аймактагы «јуурканы» база калыҥ деп чоттолот. Оныҥ калыҥы — 87 сантиметр. Республикада тоштыҥ эҥ ле јука кеми (34 см) Майма аймакта Майма сууда темдектелген. Синоптиктердиҥ јетиргениле, быјыл агын суулардыҥ тожы јаҥжыкканы аайынча кандык айдыҥ 5-19 кӱндеринде кайылып баштаар. Бу ӧй ээжи-нормадаҥ кыйбай јат. Бӱгӱнги кӱнде республикада ЦГМС-тыҥ јирме ӱч посты тӧзӧлгӧн. Олор суулардыҥ кемин шиҥжӱде тудар аҥылу јепселдерле толо јеткилделген. Бу посттор быјыл кайылган сууларды буудагы јогынаҥ ӧткӱрерге, бастыра јанынаҥ белен.

Ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министр Александр Алисов јуунда база јетирӱ эткен. Ол сууларды јеткер јогынаҥ ӧткӱрер иштер ажындыра темдектелгени аайынча ӧйлӱ-ӧйинде ӧдӧр деп угускан. Бу ууламјыдагы тӧзӧмӧлдӱ иштер тулаан айдыҥ 20-чи кӱнине јетире бӱдӱп калган. Тӱбекке тӱшкен улусты удурумга јаттыргызарга 110 пункт тӧзӧлгӧн. Бу пункттарга бир ле уунда он алты муҥ кижи бадар аргалу. Горно-Алтайскта, Ыныргыда ла Кара-Кокшада сууларда ӱч јерде 120 миллион салковой акчага турар инженер јазалдар тургузылган. Андый ок иштер мынаҥ ары Кан-Оозында, Ыныргыда ла Горно-Алтайскта ӧдӧри база темдектелген. Jуунда мындагы сууларда тӧрт јерде ӧдӧтӧн иштерге 180 миллион салковойдоҥ ажыра акча чыгымдалар деп айдылган.

Суу ажынатан јерлерде калыҥжыган тошты оодотоны ла кӱрлерди корулап алатаны јанынаҥ темдектеп алган иштер тулаан айдыҥ экинчи ӧнкӱндӱгинде башталар деп, министр айткан. Кейдеҥ кайулу иштерди МИ-8 вертолет ло аҥылу сегис аппарат ӧткӱрер. Кызалаҥду айалгаларды болдыртпазын јеткилдеер иштерди толо кеминде ӧткӱрерге, быјыл республикан бюджетте 61,7 миллион салковой акча кӧмзӧлӧлгӧн. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бюджединде 23,5 миллион салковой акча салылган.

Республикада кызалаҥду айалгаларды болдыртпска, суулардыҥ кӧпчиирин астадарга, ӧрттӧрдиҥ чыгарын кирелендирерге, 2319 кижидеҥ турган ӧмӧлик-группировка тӧзӧлгӧн, 591 техника, суула јӱзетен 18 кеме, 4 вертолет белетелген. Кейдеҥ шиҥжӱни быјыл Робисон ло МИ-8Т деп вертолеттор ӧткӱрер. Олорго МИ-8МТВ таҥмалу эки вертолет ло аҥылу аппараттар болужар. Министрдиҥ айтканыла, кызалаҥду айалгалар боло берзе, ажындыра белетелген бу јепселдер олорды јоголторына једер. А. Алисов јуунда анайда ок оныҥ башкарып турган министерствозы ӧрт болдыртпазын јеткилдеерине канайып белетенип алганы керегинде куучындаган.

Республикада ӧрт болдыртпазын јеткилдеерге, федерал бюджеттеҥ 116,8 миллион салковой акча чыгарылган. Республикан бюджеттеҥ дезе — 52 миллион салковой. Белетеништӱ иштерде тӧс ајару ӧрт болдыртпазын јеткилдейтен иштерде тузаланып турган јолдорго, ӧрт ӧчӱреечилерди суула јеткилдеп турган јерлерди арчыырына эдилген. ²рт ӧчӱреечилердиҥ баштамы ӱредӱзин 1417 кижи ӧткӧн. 462 единица техника белетелген. Анайда ок ӧртлӧ тартыжатан 274 группа тӧзӧлгӧн. Ого текши тооло 1094 кижи кирип јат. «Авиалесоохрана» деген автоном учреждениеде ӧрт ӧчӱреринде тузаланатан тӧрт вертолет бар.

Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков јуунныҥ туружаачыларын РСЧС-тыҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјыларыла кыскарта таныштырган. Мында темдектелген иштер сегис башка ууламјыла ӧдӱп јат. МЧС-тыҥ јааны элдеҥ озо республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриле јуук колбулар тургузып иштеер керек деген. Ол бойыныҥ куучынында јербойыныҥ службаларына дезе туура салбас ајаруны диспетчерлердиҥ бирлик службаларын тыҥыдарына, «Система-112» деген јазалдарды тузаланарына, «Jеткер јок кала» деп программаны элбедерине, јурт јеезелердиҥ старосталарыла иштеерине, јаан эмес јурттарды ӧрт болдыртпазын јеткилдеер эмдиги ӧйдиҥ эп-аргаларыла јепсеерине эдер керек деп ајарган.

А. Бурлаковтыҥ айтканыла, Туулу Алтайда РСЧС-ты ӧскӱрерине тергеениҥ бюджединде 119 миллион 771 муҥ салковой акча салылган. Россияныҥ МЧС-ныҥ Сибирьдеги тергеелик тӧс јериниҥ јааны Сергей Диденко Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ тергееде ар-бӱткенниҥ кызалаҥду айалгаларын ла ӧрт болдыртпазын јеткилдеери аайынча ӧткӱрип турган ижине бийик баа берген. «Ажындыра темдектелген ле јыл туркунына болотон иштердиҥ ончозы тӧзӧӧндӱ, олорго акча ӧйинде ле јеткилинче чыгарылган, бӱгӱнги кӱндеги турулталары иле» — деп, ол темдектеген.

П. КАБАР