Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Ак айдыҥ, ак сӱттиҥ, ак санааныҥ байрамы

27.03.2018

Албатылар најылыгыныҥ байзыҥында тулаан айдыҥ 16-чы кӱнинде боодо јаҥду калыктардыҥ Jаҥы јылына учурлалган јарыктыҥ, јылуныҥ ла јакшыныҥ Сагаалган (Ак ай) деген байрамы ӧтти.

Кочкор айдыҥ 16-чы кӱнинде Кӱнниҥ чыкканыла эл-јонныҥ эҥ сӱӱген ле сакыган Ак айдыҥ байрамы келет. Кирген јаҥы јылдыҥ байрамы туй ла бир айга улалат. Бу байрам јастыҥ, ак сӱттиҥ, онойдо ок ар-бӱткенниҥ ойгонгонын, кижиниҥ кӱӱн-санаазы јарып, ачык-јарык, кӱӱнзек ле кӱндӱзек болуп, келишпестерди туура таштап, сын-арказы сергек, ижемјиниҥ, килемјиниҥ ачык јолын јолдогонын керелеп јат.

Боодо јаҥын јаҥдаган калыктар Ак айдыҥ байрамын јылдыҥ ла энчикпей, ӧкпӧӧрип сакыйт. Бу јаан байрамды Бурятияныҥ, Калмыкияныҥ, Тываныҥ, Монголияныҥ эл-јоны элбеде, бийик кеминде акту кӱӱндеринеҥ бирлик кӱӱн-тапла темдектейт. Сагаалганды — Ак айдыҥ байрамын јыл туркунына сакып турганында бойыныҥ тереҥ учуры бар. Олор бу байрамы ӧйинде бойыныҥ јуук улузына, тӧрӧӧн-тӧркиндерине, јаан ӱйениҥ тоомјылу улузына айылдап, су-кадык, амыр-энчӱ, ырыс-кежик, эҥке-тоҥко јадын-јӱрӱм кӱӱнзеери агару керек деп кабайдаҥ ала, байла, билер.
Акту кӱӱндеринеҥ амадап, сый сыйлаары база азыйдаҥ келген јакшынак јаҥжыгу деп, байрам ӧйинде уткуулду сӧстӧрин айткан улус темдектеди.

Бу албатыларда Jаҥы јылдыҥ байрамында сӱреен учурлу, быйанду сыйды сыйлап јат. Хадак тӧрт ӧҥдӱ болуп јат. Темдектезе, чаҥкыр ӧҥдӱ хадак — теҥери ӧҥи, телекейде најылык болзын деп кӱӱнзегени. Кызыл хадак — оттыҥ ӧҥи, кажы ла айылда, биледе јылу, јымжак јадын-јӱрӱмниҥ, ырыс-кежиктиҥ темдеги. Сары ӧҥдӱ хадак — Кӱнниҥ ӧҥи ле эне кудайдыҥ темдеги болуптыр. Ак хадактыҥ учуры — энениҥ ак сӱдиниҥ ӧҥи, кижиниҥ санаа-кӱӱниниҥ, ич-телекейиниҥ арузын, агын темдектегени.

Jаан байрамныҥ ачылтазында ламалар јаҥжыкканы аайынча байрамдык чӱм-јаҥды ӧткӱрди. Алкышту-быйанду чӱм-јаҥды Мерген лама, Андрей лама ла Галина лама ӧткӱрдилер. Олор кирген јылда јер-телекей, албатылар, бала-барка, мал-аш эзен-амыр, ару кӱӱндӱ, бой-бойлорын тооп, јаандарын јаштары тоомјылап, угы-тӧзин билип јӱрзин деп алкап, судурларын айттылар.

Сагаалган байрамныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председатели Динара Култуева, бурят јерлежӱниҥ тоомјылу аксагалы Санжи-Митуп Дамдинов, Галина Темеева, бурят јерлежӱниҥ башкараачызы Долгорма Дамдинова ла оноҥ до ӧскӧ улус уткыды. Байрамныҥ кӱндӱлӱ айылчыларына буряттардыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыла хадактар сыйлап, ак сӱттеҥ амзаттылар.

Канча албатыныҥ најылыгын керелеген бу байрамда бурят, калмык, тыва, монгол укту-тӧстӱ јииттер солун ойын-концертин сыйлады. Темдектезе, Цырегма Монкожаргалова бурят тилле «Сагаалган» деп ӱлгерди кычырарда, «9 эрдэнийн орон» деген ӱлгерди монгол тилле ГАГУ-ныҥ ӱренеечилери кычырды. Куулар Чодураа, Сереен Долаан тува тилиле «Йорээл» деп ӱлгерди кычырдылар. Калмык калыктыҥ алкыштарын Кару ла Дамир Чакпыртовтор айдып, Дамир комысла ойноды.

Байрамда ГАГУ-даҥ Куулар Чодураа, Чилбак-оол Сайхоо, Херел Буяна, педколледжтеҥ Олчей Саглай, аграрный колледжтеҥ Чамзы Бадыма, Хомушку Анчы, Иргит Долаана, политехнический колледжтеҥ Серен Долаан, Монгуш Айран, Овудан Орлана, Монгуш Чаян, Энхцецег Чулуунбаатар ла оноҥ до ӧскӧлӧри туруштылар. ГАГУ-ныҥ монгол укту ӱренеечилериниҥ бӧлӱгиниҥ башкараачызы Ардабек Ахыт, тыва балдардыҥ башкараачызы Саян Тейнинов. Байрамды Цырегма Мункожаргалова ла Дарима Ойношева ӧткӱрдилер.

Башка-башка калыктардыҥ Ак ай деген байрамыныҥ чӱм-јаҥжыгуларын, кӧгӱс байлыгын, культуразын, аш-курсагыла кӱндӱлеериниҥ чӱмин бу байрам бийик кеминде кӧргӱсти. Туулу Алтайда нак јуртап јаткан калыктардыҥ культуразыла таныштырары Албатылар најылыгыныҥ байзыҥында тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Байрамныҥ учкары ончо улус Ехор деген бијени бијеледи.

Jаҥы јылдыҥ, Ак айдыҥ байрамында карындаш калыктардыҥ јииттери тӧрӧл тилиле бойыныҥ байлыгын башка-башка бӱдӱмдерле кӧргӱзип јатканы оморкодулу. Бистиҥ балдарга мындый туштажуларга јӱрӱп, кӧпти кӧрӧр, таныжар арганы толо тузалангадый. Бу јииттер тӧрӧл јеринеҥ Алтайга ӱренерге амадап келген. Олор бойыныҥ тилин, јаҥжыгуларын, культуразын кандый јакшы билер. Бистиҥ балдар тӧрӧл тилиниҥ учурын ыраада, тереҥжиде кӧрбӧй турганы ачымчылу. Шак бу балдардаҥ јозок алып, алтай тилине бурыларга орой эмес. Кӧксинде, јӱрегинде тӧрӧлчи кӱӱн-тап, ару, ак санаа — бойындыйыла оморкоорго, коштой јӱргендердеҥ јозок алып, ӧрӧ ӧзӧргӧ керектӱ туштажулар, байрамдар.

К. ПИЯНТИНОВА

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.