Алтайдын Чолмоны

Туулу Алтайда тӧрӧлин тапкан

03.04.2018

М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ краевед бӧлӱги поэт, журналист, публицист, кӧчӱреечи Константин КОЗЛОВТЫª чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына учурлай поэзияныҥ «Jалтанбастыҥ, бийик кӱӱн-санааныҥ кожоҥчызы» («Певец мужества и романтики») деген эҥирин белетеп ӧткӱрди.

Константин Козлов 1918 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнинде Чувашияда Порецкий районныҥ Выползово деген јуртында крестьян улустыҥ билезинде чыккан. Бала тужы ӧскӱс балдардыҥ Горький каладагы тураларыныҥ бирӱзинде ӧткӧн. Jиит уул фабрично-заводской училищени божодоло, токарь болуп иштеп тура, рабфакта ӱренген.

Оныҥ кийнинде, 1936 јылда, Орто Азияга барып, Самаркандтагы педучилищеде ӱренген, Тайшет-Братск деген темир јолды тударыныҥ бир бӧлӱгинде плановый бӧлӱктиҥ јааны болуп иштеген. Jиит строительдер 1938 јылда Ыраак Кӱнчыгыш јаар јол туткан. Ӧктӧм, чыйрак, недеҥ де тура калбас јииттер кӱрлер де, тоннельдер де тударында эрчимдӱ турушкан.

1947 јылда К. Козлов Ойрот-Турага (Горно-Алтайскка) келген. Мында ӧктӧм јиит «Красная Ойротия» («Звезда Алтая») газетте ле областной радиодо корреспондент болуп иштеген. Ол бойын журналистикада ченеген.

Jайалталу поэт ийделӱ сӧстиҥ узы болуп, бичиириниҥ, чӱмдеериниҥ марын сӱреен јакшы билген. Jӱрӱмдик јолы байлык, кӧпти кӧргӧн, ӧткӧн поэт, газетчи. Бойыныҥ талдап алган ижине чындык ла каруулу улус оныҥ ајарузында болгон. Койчы-малчылардыҥ, билимчилердиҥ, строительдердиҥ, геологтордыҥ ла ӧскӧ дӧ улустыҥ ич-кӧрӱми, ич-телекейи бичиичиге јуук ла таныш болуп, јаантайын јилбиркеткен.

СССР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы (1957 ј.), ӱлгерлик 16 јуунтыныҥ, очерктердеҥ турган эки бичиктиҥ авторы алтай литератураныҥ ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧзин јетирген. 1952 јылда оныҥ «В горах голубого Алтая» деп баштапкы бичиги кепке базылган, оныҥ кийнинде «Сартакпай-строитель», «Шуми, родная тайга», «Чейнеш и Карабаш», «Стихи и поэмы», «Мишкина судьба» ла о. ӧ. чыккан. Оныҥ калык чӱмделгезине сӱӱжи сӱреен јаан болгоны кайда ла темдектелет. Албатыныҥ фольклоры ого тоҥмок суудый болгон. Алтай чӧрчӧктӧргӧ, кеп-куучындарга тайанып, бойыныҥ туујыларын чӱмдеген. Алтай, оныҥ ар-бӱткени, албатызы Константин Ивановичтиҥ ӱргӱлјик, чындык сӱӱжи болуп, оныҥ чӱмдемелдеринде артат.

Константин Козловтыҥ шылтузында орус кычыраачы кӧп тоолу алтай бичиичилердиҥ, поэттердиҥ: Павел Чагат-Строевтиҥ, Аржан Адаровтыҥ, Лазарь Кокышевтиҥ, Эркемен Палкинниҥ, Владимир Кучияктыҥ, Александра Саруеваныҥ, Сазон Суразаковтыҥ, Борис Укачинниҥ, Иван Кочеевтиҥ ле онойдо ок монгол поэттердиҥ ӱлгерлериле, јайаан иштериле таныш.

К. Козлов талдама кӧчӱреечи болгон. Темдектезе, И. Кочеевтиҥ «Яблоня» деген кожоҥын орус тилге кӧчӱрген. «Яблоня» канча ӱйениҥ сӱӱген кожоҥы болуп артат. Кожоҥ оныҥ ченемелдӱ кӧчӱреечи болгонын лапту керелейт. Поэт К. Козловтыҥ кӧп тоолу ӱлгерлерине «Вечерний вальс» (кӱӱзи С. Подгурскийдиҥ), «Помнишь ли?» (Б. Шульгинниҥ), «Наш город» (А. Тозыяковтыҥ), «Городок мой маленький», «Здравствуй Башкирия» (В. Хохолковтыҥ) кожоҥдоры бӱгӱн де ундылбаган.

Jайаан эҥирде филология билимдердиҥ кандидады, ГАГУ-ныҥ доценти Татьяна Шастина, Арасейдиҥ Чӱмдӱ сӧс академиязыныҥ академиги, Алтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ јааны, МСПС-тыҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ ла Кыргызстанныҥ кӱндӱлӱ кижизи Бронтой Бедюров, филология билимдердиҥ кандидады, ГАГУ-ныҥ доценти Эльвира Чинина, Алтай Республиканыҥ Эл кайчызы Таныспай Шинжин јарлу газетчи, поэт Константин Козловтыҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолын эзедип, оныҥ алтай литератураныҥ ӧзӱмдӱ јолындагы учуры керегинде элбеде айттылар.

Поэттиҥ јӱрген јӱрӱми, эткен кереги оныҥ јайаан ижинде деп, Т. Шастина аҥылап темдектеген. Бичиичи Б. Бедюров јайалталу поэттиҥ чыккан-ӧскӧн јери Поволжье, је јӱрӱми, салымы Сибирьдиҥ кайкамчылу толыгы Алтайда ӧткӧн деп айтты, Бронтой Янгович бала тужында, он јаштуда, К. Козловтыҥ бичиктериле таныш болгоны, кийнинде јууктада таныжып, јайаандык телекейинде јаан учурлу ишти ӧмӧ-јӧмӧ тыҥытту бӱдӱргени керегинде база куучындады.

Эльвира Чинина газетчи-журналист, публицист К. Козловтыҥ газеттеги ижиниҥ учуры јанынаҥ айтты. Газетте иштеп тура, коштой ло кӧчӱрме ижи једимдӱ, тузалу болгонын темдектеди. Оныҥ кӧчӱрме ижин такып кыракы шиҥдеп, јаҥыдаҥ шиҥжӱлеери, баалаары јанынаҥ айтты. Ол монгол кай чӧрчӧктӧрди, кеп-куучындарды јакшы билгенин база темдектеген. Кайчы Таныспай Шинжин Константин Ивановичле кӧп тоолу јайаан јол-јорыктарда, туштажуларда болгонын эзетти. Алкы бойы сӱреен керсӱ, тӧп, јалакай кижи болгонын отурган балдарга јӱрӱмде болгон чокым темдектер ажыра куучындады.

Поэзияныҥ Константин Козловтыҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына учурлалган эҥиринде каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ, ресгимназияныҥ ӱренчиктери поэттиҥ ӱлгерлерин эске кычырдылар. Олордыҥ тоозында: Ангелина Табылгинова, Айсура Бояндина, Анжела Мичуева, Элеонора Танышева, Кӱнел Течинова, Алтынбай Ельмеков, Айана Куртова, Байсана Тихонова, Ольга Тойдонова, Анастасия Гончар, Инесса Васильева ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Эрчимдӱ турушкан балдарга эл библиотеканыҥ адынаҥ Быйанду самараларды ӱренчиктерге М. Алушкина табыштырды.

Jайалталу журналист, лирик, поэт, кӧчӱреечи К. Козловтыҥ энчи байлыгыла ӧзӱп јаткан јаш ӱйе јууктада, тереҥжиде танышканы јарамыкту. Кичӱ тӧрӧлиниҥ ады-јолы јарлу улузы ажыра телекейлик литератураныҥ учурын, јарлу улузыныҥ ады-јолын, јайаан иштерин кӧксине салганы тузалу.

К. ТӦЛӦСОВА