Алтайдын Чолмоны

Республиканыҥ кӱни

03.07.2018

Россияныҥ Советский Федеративный Социалистический Республиказыныҥ
З а к о н ы
Горно-Алтайский автоном областьты РСФСР-га кирген Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика эдип кубулта тӧзӧӧри керегинде

Горно-Алтайский автоном областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ областной Совединиҥ јӧбиле, РСФСР-дыҥ государстволык суверинитет керегинде декларациязыла, анайда ок РСФСР-дыҥ Конституциязыла башкарынып, РСФСР-дыҥ Ӱстиги Соведи
J Ӧ П ТӦ Й Т:
Т и з и м 1. Горно-Алтайский автоном областьты эмдиги гран-кыйуларыла РСФСР-га кирген Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика эдип кубулта тӧзӧӧр.
Т и з и м 2: Горно-Алтайский Советский Социалистический Республиканыҥ Ӱстиги Соведине талдаштарды РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизи тургускан ээжилерге ле ӧйгӧ келиштире темдектеер.
Т и з и м 3: Горно-Алтайский Советский Социалистический Республиканыҥ Ӱстиги Соведине республиканыҥ Конституциязын (Тӧс Jасагын) РСФСР-дыҥ Конституциязына ла РСФСР-дыҥ Государстволык суверенитедине келиштире белетеер ле јӧптӧӧр.

РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ
Председатели Б. Н. Ельцин

Москва, РСФСР-дыҥ Советтериниҥ туразы
1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱни
¹ 1536-1

Республиканыҥ адын адаганы
Бу јасактаҥ кӧргӧндӧ, СССР ороон јайрадылып, јаҥы Россия тӧзӧлгӧн ӧйлӧрдӧ бистиҥ автоном область Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика деп кубулта тӧзӧлгӧн.
Jаҥы тӧзӧлгӧн республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ председателине В. И. Чаптынов, башкарузыныҥ председателине В. И. Петров тудулган.

1992 јылдыҥ башталарында тергеебис «Республика Горный Алтай» деп адалган. Бис бӱгӱн карталарда «04 регион» деп темдектелгенис шак бу ӧйлӧ колбулу. Россияныҥ тергеелери алфавит аайынча темдектелерде, эмди «Республика Алтай» деген адысла бис Адыгея Республиканыҥ кийнинде «02 регион» болор керек. Jе тӧзӧлӧр тушта «Горный Алтай Республика» болгоныс учун, «04 регион» деп бичилип калганыс.

Горно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ депутаттарыныҥ 1992 јылдыҥ кочкор айыныҥ 5-8 кӱндеринде ӧткӧн 1-кы сессиязында шӱӱшкен сурактардыҥ бирӱзи республиканыҥ адын канайда адаары керегинде болгон.
Бу Горно-Алтайский областной Совет ижин токтодып, 1991 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстиги Соведине депутаттарды тудуп алган ӧй.

Сессияда тӧзӧмӧл комитеттиҥ јааны депутат Геннадий Сумин «Горно-Алтайская Республика» дегени географиялык оҥдомол ло республиканыҥ адына келишпей турганын јетирген. Шӱӱжӱге јаҥы эл тергеени «Республика Алтай», «Горно-Алтайская Республика», «Республика Ойротия», «Республика Эл-Алтай» деген аттар чыгарылган.
Бу сурак эл-јонныҥ шӱӱжӱзине база чыгарылган болгон ло јасакчы јаҥга эл-јонноҥ 75 баштану ла телефонло шӱӱлтелер келгенин Геннадий Сумин јетирген. Бойыныҥ шӱӱлтелерин Горно-Алтайсктаҥ М. С. Семенов, билимчи З. С. Казагачева ла кӧп ӧскӧ дӧ улус айткан болтыр.

Сессияда айдылган тӧс шӱӱлтелер эмди солун. Онойдо, депутат Юрий Табакаев республиканыҥ адында «Алтай» деген сӧс барына алаҥзыган. Оныҥ шӱӱлтезиле, бу атты Алтайский край канайда кӧрӧр, олорго, бис республиканыҥ адында «Алтай» деген сӧсти тузаланзаас, тергеезиниҥ адын база кубулта тӧзӧӧри јанынаҥ сананарга келижер деген. Анайда ок республикада јаткан ӧскӧ укту улуска, темдектезе, казахтарга, «Алтай» деген сӧс јараар-јарабазын ол угускан. Оныҥ шӱӱлтезиле, республиканыҥ адын адаарга меҥдебей, «Горно-Алтайская Республика» деп артырып салар керек.
Депутат Владимир Торбоков республиканы «Эл Алтай» деп адаары учун турушкан. Jебрен тӱрк тилле, «эл» деген сӧс — «ороон», «республика» дегени Марий Республика бойын «Марий Эл» деп аданарда, бис республикабысты «Эл Алтай» деп адааар аргалу деп, ол угускан.

Республиканыҥ ады тергеебистиҥ юридический ле тӱӱкилик аҥылузын темдектеер учурлузын депутат Иван Белеков јуунда айткан. «Горный» деген сӧс ӱстиги јаҥдардаҥ јоҥдолгонын темдектеп, «Горный Кавказ», «Горный Памир», «Горный Тянь-Шань» деген оҥдомолдор јок болгонын ол ајарган.

Тӧзӧмӧл комитет бу суракты узак шӱӱжип, «Республика Алтай» деген атка токтогонын ол јетирген.
Депутат Владимир Петров «Эл Алтай» дегенин јарадып турганын сессияда угускан. Оныҥ шӱӱлтезиле, «Алтай», «Алтай Республика» деген сӧстӧр, Алтайский край барыла колбой, булгалыштарга экелер.

Блааш-тартышту шӱӱжӱниҥ турулталарыла республиканы «Республика Алтай» — «Алтай Республика» деп адаар тӱп-шӱӱлте јӧптӧлгӧн. Мынайда, јаҥы тӧзӧлгӧн республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ тыш колбулар ла республиканыҥ јилбӱлери аайынча јаантайын иштеген камызыныҥ председатели Бронтой Бедюровтыҥ тергеени «Республика Алтай» — «Алтай Республика» деп адаар шӱӱлтези колкӧдӱриште јеҥип чыккан.

1990-чы јылдардыҥ учында Горно-Алтайский ССР-дыҥ, оныҥ да кийниде АР-дыҥ парламентиниҥ бир канча тудууларыныҥ депутады болгон Людмила Яковлева бу ӧйлӧрди эске алып, «Бис республиканы канайда адаар, оныҥ кебедел-герби, маанызы кандый болор деп блаашкан-тартышкан сӱреен јилбилӱ ӧй болгон…» —деп куучындайтан.
1998 јылда, Алтай Республиканыҥ башкарузын Семен Зубакин башкарып турарда, республиканыҥ бюджеди 144 млн салковой болгон. Бу акча кӱӱк айда тӱгенип, тергеениҥ эл-јоны митингтер ле удурлажуныҥ ӧскӧ дӧ акцияларын ӧткӱрген, школдор ло предприятиелер иштебеген, улус тӱреҥиге тӱшкен ӧй болгон.

Эмди Алтай Республиканыҥ бир јылга текши (консолидированный) бюджединиҥ кеми — 16 млрд 219 млн 674 муҥ салковой.

Кӧмӱрчи ПЕТЕШЕВА