Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Эрјине малыс бар тушта…

24.07.2018

Алтай албатыныҥ байрамдары ат јарыш јогынаҥ ӧтпӧй турган болор. Анчада ла сӱӱген Эл Ойын байрамда атту спорттыҥ маргаандарыныҥ бӱдӱмдери кӧп болот. Улаганда ӧткӧн Эл Ойында атту маргаандардыҥ турулталарын кӧрӱп ийели.

Эмдик ӱредиш
Эл Ойында ӧдӱп турган маргаандардаҥ кӧрӧргӧ јараш бӱдӱмдердиҥ бирӱзи эмдик ӱредиш деп айдарга јараар. Калыгыстыҥ родеозында тууразынаҥ улус јок, јаҥыс ла ченемелдӱ эрлер туружат.
Бийик эттире јазалган чеденниҥ ичинде јайымда ӧскӧн лӧ качан да ӱйген кийбеген эки јашту аттар. Эмдик ӱредетени алтай калыкка јаҥыс ла спорттыҥ бӱдӱми эмес, је анайда ок ол чактар тӱбинеҥ келген јаҥжыгу болуп јат. Эрјине мал баатырлардыҥ чындык нӧкӧри болгоны керегинде кай чӧрчӧктӧрдӧ дӧ, соојыҥдарда да айдылган эмей.
Эмдик ӱредиште бойыныҥ ээжилери бар. Олордыҥ тоозында атты согорго, јаман сӧс айдарга јарабас болгонын темдектеерге јараар. Ол учун ӱзеери ӧй-штраф кожулат.

Быјылгы маргаанда алты команда турушкан. Олор: Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Оҥдой, Кош-Агаш, Шабалин ле Улаган аймактардыҥ командалары. Эҥ артык ӧйди Улаганныҥ командазы кӧргӱскен — 2 минут 15 секунд ӧй. Мынаҥ озо ӧткӧн Эл Ойында бу ок команда база јеҥӱчил болуп чыккан эди. Экинчи јерге Шабалин аймак чыгарда, ӱчинчи јерди Кӧксуу-Оозы аймактыҥ командазы алган.

Бу ӧткӧн маргаанныҥ учында јаргычылар эмдик ӱредиштиҥ ээжилерине кубулталар кийдирер керек деген шӱӱлте айткан — чармадаган атты армакчы бууй тартып ийбезин деп ноктолойло, чакыга буулаар керек. Jаргычылар келер Эл Ойындарда бастыра аймактардыҥ командалары турушкан болзо деген кӱӱнземелдерин база айткан. Чындап та, мынаҥ озо Эл Ойында база алты команда турушкан эди.

Телеҥит кӱреш
Быјылгы Эл Ойында ӧткӱрилген телеҥит кӱреш ӧскӧ аймактардаҥ келген кӧрӧӧчилерге солун ачылта болгон деп айдарга јараар. Чоокыр аттарга јайдакка минген уулдардыҥ ат ӱстинеҥ кӱрешкени Улаган аймактыҥ байа бир визитный карточказы болгонын темдектеер керек. Бу маргаанда текши тооло 50 кижи турушкан.
Ээжилер аайынча болзо, ат ӱстинде кӱрежип тургандардыҥ кемизи јерге јыгылар, ол ойнодып ийет. Бойыныҥ адынаҥ башказына калып, анда отурган «ӧштӱзин» јерге јыга тартып та турган уулдар болгон. Бу кызу тартыжуларда јеҥӱни Рустам Чулунов ал соккон. Экинчи јерде Боуржан Сакитов ло ӱчинчи јерде Эркемен Олчонов.

Ат јарыш
Эл Ойынга келген кӧрӧӧчилер коркышту сакып, кӧрӱп турган маргаандардаҥ ат јарышты, анчада ла 12 километрге ӧдӱп турганын айдар керек. Быјыл бу маргаанныҥ јеҥӱчилине сыйга МТЗ трактор табыштырылар деген табыш кӧрӧӧчилерди оноҥ тыҥ кӱйбӱреткенин темдектебес арга јок. Быјыл мындый јакшынак сый тургусканында АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ камааны бар. Оны база темдектеп салар керек.

12 километрге јарышта он јети ат турушкан. Маргаанныҥ турулталарыла, јеҥӱни беш јашту Каракӧс деп ат алган. Оныҥ ээзи Кан-Оозы аймактаҥ Мерген Jолдошпоев. Шак ол МТЗ тракторды алган. «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны Г. Н. Пильтин јаан сыйды ойноп алган јерлежи тракторды айлына јеттирип алзын деп, соляркала јеткилдеер болгон.

Оноҥ башка дистанцияларда ӧткӧн јарыштар база јилбилӱ болгон. Ат јарыштарда бастыра алты аймактаҥ текши тооло сегизенге јуук ат турушкан эмтир. Jаҥжыкканы аайынча Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Шабалин, Оҥдой, Кош-Агаш ла Улаган аймактардыҥ аттары јарышкан.

Ат јарышла маргаандардыҥ турулталары мындый болгон:
1000 метрге јарышта 1-кы јерди Аргымак Чанчин (кайлык укту атла, Шабалин) алган. 2-чи јерде Мержан Акчалов (кайлык укту атла, Кӧксуу-Оозы), 3-чи јерде Алексей Дулатовто (кайлык укту атла, Кан-Оозы) болгон.

1200 метрге јарышта 1-кы јерди Адучы Чеконовто (укту атла, Оҥдой) ойноп алды, 2-чи јерде — Алексей Дулатов (укту атла, Кан-Оозы), 3-чи јерде — Сергей Осипов (укту атла, Кӧксуу-Оозы).

1600 метрге јарышта 1-кы јерге Мержан Акчалов (укту атла, Кӧксуу-Оозы) чыгарда, 2-чи јерде — Алексей Менкоев (укту атла, Улаган), 3-чи јерде — Роман Чегиров (укту атла, Кош-Агаш).

1800 метрге јарышта јеҥӱни Эркеш Темдеков (јажы јаан атла, Улаган) ал соккон. 2-чи јерди Эркей Кыбыев (јажы јаан атла, Оҥдой) аларда, 3-чи јер — Яков Арбаевте (јажы јаан атла, Кан-Оозы).

2400 метрге јарышта 1-кы јерди Аргымак Чанчин (јажы јаан атла, Шабалин), 2-чи јерди Адучы Чеконов (јажы јаан атла, Оҥдой) ло 3-чи јерди Роман Чегиров (јажы јаан атла, Кош-Агаш) алган.

4800 метрге јарышта јеҥӱни Jыргал Чурекенов (јажы јаан атла, Шабалин) алган, 2-чи јерде — Амаду Арбаков (јажы јаан атла, Шабалин), 3-чи јерде — Оскар Сортоев (јажы јаан атла, Улаган).

1600 метрге јарышта (јорголош) 1-кы јер Иван Бачуринде (Кӧксуу-Оозы), 2-чи јер Александр Кажиковто (Кӧксуу-Оозы) ла 3-чи јер Василий Мокинде (Кан-Оозы).

1600 метрге јарышта (јелиш, эки јашту аттар) 1-кы јерди Радж Мюсов (Кан-Оозы) алган, 2-чи јер Виктор Лебедевте (Кӧксуу-Оозы), 3-чи јерге Дмитрий Кабин (Кӧксуу-Оозы) чыккан.

1600 метрге јарышта (јелиш, ӱч јашту аттар) 1-кы јерде Александр Захаров (Кӧксуу-Оозы), 2-чи јерде Роман Куликов (Кӧксуу-Оозы) ло 3-чи јерде Вадим Амыров (Кан-Оозы) болды.

1600 метрге јарышта (јелиш, јажы јаан орловский јелишкилдер) 1-кы јерди Алексей Хабаров (Кӧксуу-Оозы), 2-чи јерди Ойрот Трыхманов (Кан-Оозы) ло 3-чи јерди Вадим Амыров (Кан-Оозы) алган.

1600 метрге јарышта (јелиш, јажы јаан орус јелишкилдер) јеҥӱни Радж Мюсов (Кан-Оозы) алган, 2-чи јерде — Алексей Наракшин (Кӧксуу-Оозы) 3-чи јерде — Вадим Амыров (Кан-Оозы).

Чоокыр аттарлу јарышта 1-кы јерде Чингиз Курманов, 2-чи јерде Айдыҥ Куюков ло 3-чи јерде Рустам Чулунов болгон.

Jербойыныҥ аттарыла ӧткӧн јарышта јеҥӱни Эзендей Бадыкин, 2-чи јерди Айдыҥ Куюков ло 3-чи јерди Айдыҥ Манзыров алган.

12 километрге јарышта 1-кы јер Сергей Кармановто, 2-чи јер Алексей Барбачаковто ло 3-чи јер Аргымак Мегедековто.

Текши командалар ортодо јеҥӱчил болуп Кӧксуу-Оозы аймак чыгарда, экинчи јерде Кан-Оозы аймак болгон ло ӱчинчи јер Улаган аймакка келишкен.

Бастыра јеҥӱчилдер ле призерлор медальдарла, дипломдорла, анайда ок сый-акчала кайралдаткан.

К. КУРТОВ
Е. БУТУШЕВТИҤ фотојуругы

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.