Алтайдын Чолмоны

Jуу ӧйиниҥ балдары…

07.08.2018

Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Сузар јуртында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде ле оныҥ кийнинде ӧйдӧ јаткан, иштеген улус јуулыжып, туштажу ӧткӱрген.

Сузарда чыккан-ӧскӧн јуу ӧйиниҥ балдары, ӧскӧ дӧ улус јанындагы јурттардаҥ келип, јерлештериле туштажып, куучындажып, ӧткӧн ӧйлӧрди эске алып, кожо кожоҥдогондор. Ол тоодо Сузар керегинде алтай јаҥар кожоҥ база кожоҥдолгон. Талдудагы јурт јеезениҥ администрациязыныҥ јааны Валентина Петровна Назарова биске јуу керегинде бичиктеҥ јетирӱ кычырып, јербойыныҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱмиле колбулу сурактар јанынаҥ куучын ӧткӱрген.
Мен јууда турушкан ла тылда иштеген улустыҥ фотојуруктарын јууп алган болгом. Бу туштажуга олорды экелеримде, ондогы улуска олорды кӧрӱп, улусты таныырга сӱреен солун болгон. Фотојуруктарда улустыҥ кезиги эмди јок эмей. Фотолорды кӧрӱп, улус бойыныҥ ӧйин, иштеген, јӱрген јылдарын эске алынып куучындаган.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга Сузардаҥ баргандар: Учураш Арбаков, Jалбай Кучуков, Jелдеш Битешев, Коконок Ерелин, Сурылай Шкаков ло о. ӧ. улус.

Jуу ӧйиниҥ ле оныҥ кийнинде ӧйдиҥ улузыныҥ куучындаганын бичип алгам.
Мария Ялбаевна Кучукова: «Энемле кожо ашты колло толгоп арутаганыс, сноп буулаганыс. Эки казанчы болгон: Аракы Мендешева ла Jинји Арбакова. Бис, балдар, казанчылар деремне тӱшкенде, сӱреен сакыырыс — чарак экелеле, балдарга ӱлеер болгон. Бригаданыҥ улузын эт јок, кара кӧчӧлӧ азырайтан.

Баштамы класста бисти Ольга Тимофеевна Макошева ӱреткен. Ол јӱре берерде, Семен Сафронович Яндиков ӱреткен. Тӧртинчи класстыҥ кийнинде Кырлык барып, ондо экзамен табыштырар керек болгон. Бисти ӱредӱчи јойу апарган. Абайдыҥ суузын јойу кечер керек. Ӱредӱчибис колтыгына эки баладаҥ тудунып, јиткезине база бала отургузып, сууны кечирткен. Jолой аш тарткан машинаныҥ ӱстине отурып барганыс. Jӱрӱмисте бис ондый кӧп аш кӧрбӧгӧнис, чий ашты јип алала, уйуктаганыс. Экзамен табыштырар арга јок: кӧзиҥе јаҥыс ла ол аш кирер, санаа ӧскӧ јерде — энеме, сыйныма апарган болзом, кандый тойу болор эдис. Экзаменди бис экилерге табыштырганыс. Оноҥ кӱскиде ойто табыштырган эдис.

Энем, Кучукова Учур, балазын јалбак таштыҥ ӱстине уйуктадып салар. Мен оны кӧрӱп турарым. Энем сноп буулаар, аш согор, кезикте мен энеме болужып турарым. Адамды јууга ла барган деер.
Сузар јурттыҥ ар-бӱткени байлык болгон: кандыкла, кӧгӧзинле азыранганыс. Бир уй тутсаҥ, государствого 25 литр сарју табыштырарыҥ. Уйыҥ бозулу болзо, этке табыштырарыҥ эмезе бозуны, койдыҥ кураанын колхозко берер керек. Табыштырбазаҥ, кату каруузына тургузар — ӧй кату болгон. Ӧй кату да, кийер кийим јок то болгон болзо, бис нак јӱргенис, курсакты ӱлежип јигенис. ²скӱс балдарды тӧрӧӧндӧри азырап алатан.

С. Ордженикидзениҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели болуп Токтоной Модоров деп кижи иштеген. Ол яловый сопокторлу, јараш атту јӱретен. Аттыҥ мойнында кӱзӱҥи болгон. Бис кичинек торбышкага аш јууп, ол кӱзӱҥи ле угулза, јажынар јер таппай турарыс. Ак јалаҥда ат ла ӱстинеҥ бистиҥ баштыгысты айрып алар. Куру јанып клееделе, ӧркӧлӧӧриҥ, ӧркӧ тудуп албазаҥ, как куру јанарыҥ».

Татьяна Тюлентина:
«Ногон Битешева деп кижиге барзаас, балдар алып отурар. Ол биске мӱн уруп берер, кожоҥдоор, бис оны угуп отурала, уйуктап каларыс. Jылым Битешева сӱт толгоор, бис оны сакыырыс. Сепаратордыҥ айагында ӧрӧмӧни јалаарыс. Энем, Тюлентина Чичийт, Сузарда ла иштеген. Оныҥ эске алынганыла, уй саар, ӧлӧҥдӧ иштеер. Праникле кожо ӧлӧҥ тартарыҥ. Бууны бойыҥа буулайла, бугулдар тартатан болгоныс. Праник ол бугулды тартып болбой, тура тӱжеле, багырып, ыйлай берер, эмеш амырап алар. ²бӧӧни Чоднай јууга барала келбеген, балдар да јок болгон. Бис бой-бойыска болужып, нак јӱргенис».

Бростой Киленовна Самаева:
«Энемниҥ ады Бараша болгон. Энем колхозтыҥ кандый ла ижин бӱдӱрген. Сузардыҥ школында ӱч класс божотком. Ашты колло арутаганыс, сноп буулаганыс. Бригадага кӧчӧ соготом. Кырдаҥ јойу одын јӱктенгем, ӧлӧҥ сӱӱреткем. Сугашты ла Сузарды бириктирерде, Сугашка кӧчкӧнис. Сугашта уй саачы болгом, бозу азырагам. Тӧрт бала чыдаткам. Jаан уулым 1980 јылдыҥ кӱӱк айында Афганистанда јууда божогон. Jакшы ижим учун кӧп тоолу сыйларла, грамоталарла кайралдаткам. Эмди мен 73 јашту болдым, балдарымныҥ балдарын кӧрӱжип отурадым.

Сузардыҥ јииттери колхозко иштеген. Ӧзӧктӧ ылгый ла каргандар, балдар арткан. Ишке чыдалы једер ончо улус бастыразы кедертинде ле конуп-тӱнеп, ӧлӧҥ ижинде иштеген. Jашӧскӱрим ӧлӧҥ тартар, айрууш-тырмууш јазаар. Кышкыда чанакту ӧлӧҥ тартарыс. Jаан улус бала-барканы ат чанактаарына ӱредип турар. Бис, јаш ӱйе, ол кату ӧйлӧрдӧ кезикте јайналганду кожоҥдоорыс. Кӧзиҥнеҥ јаш та келбес…»

С. ВАСИЛЬЕВА,
Сузар јурт