Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

«Jӱрӱмге сӱӱнип, быйанду јӱрӱгер»

24.08.2018

Мениҥ колымда кӧк кадарында Алтайдыҥ кеен ар-бӱткени јуралган бичик. Бу бичикти ачып, мен ондогы ӱлгерлерди јилбиркеп кычыра бергем. Ол Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында јуртап јаткан ӧрӧкӧн Раиса Амыровна Темееваныҥ јайаан иштериниҥ јуунтызы.

Эпши автор — эне, эш-нӧкӧр, јаанак кижи. Раиса Амыровнаныҥ јажы јаандап та калган болзо, је ол тирӱ, јиит јӱректӱ эпши. Ол канчын јаш ӧйинеҥ ала эмдиге јетире кӱӱлик ойноткыларла да ойноор, кожоҥдоп то, бијелеп те ийер јайалталу ӧрӧкӧн.

Бичиктиҥ ады учурлу адалган:
«Jӱрӱмим,
Ырызым,
Байлыгым».

Автор јӱрӱм берилгенин, јӱрӱм јӱргенин ырызы кептӱ чоттойт. Ӱлгерчи эпши ӱлгерлери ажыра кычыраачыла токыналу, табылу куучындажып, бойыныҥ акту јӱрегин, ару санаа-кӱӱнин ачат, кычыраачыны јакшы кӱӱниле, ак санаазыла бактырат. Кажы ла ӱлгеринде јӱрӱмди сӱӱгени, чыккан-ӧскӧн јуртын, Алтайын, јерлештерин, бала-баркаларын тоогоны, сӱӱгени јакшы сезилет. Оныҥ кокыр-каткылу да ӱлгерлеринде јаман шоодышту сӧстӧр јок, ол јӱрӱмде ырызы, јолы келишпеген де, аракызак та јерлештерин јамандабайт — јӱк чебер кокырлап, килеген кептӱ айдып салат.

Jӱрӱми — оныҥ байлыгы. Jӱрӱминде карыкчал да, сӱӱнчи-ырыс та, јылыйтулар да, кирелтелер де болгон болзо, јӱрӱмине, салымына ол комыдабайт. Ончозын ӧрӧ турган Jайаачы јайаган, бастыразын Кудай берген. Айдарда, ӧткӧн јол, салым кижиниҥ байлыгы, ӧткӧн ӧйдӧҥ, јӱрӱмнеҥ алып чыккан байлык ченемели болот.

Раиса Амыровна бу бичигиле кычыраачыга јӱрегин јайа ачып, ачык-јарык куучын ӧткӱргендий. Кычырган кижиге «јӱрӱмди сӱӱгер, ого сӱӱнигер, Алтайыгардыҥ, јерлештеригердиҥ јаражын, кеенин ајарыгар — ырысту болугар» деп араайынаҥ, јымжак ӱниле айдып тургандый.

Jаан кижиниҥ теп-тегин сӧстӧрлӧ бичилген ӱлгерлери ол ок ӧйдӧ ойгорыла, јӱрӱмдик шӱӱлтелериле, ару кӱӱниле аҥыланат, оныҥ да учун, кычырарга јилбилӱ, јеҥил.
Бичикте ӱлгерлердеҥ башка тойдыҥ алкыштары, койу кӧчӧниҥ алкыштары, кеп сӧстӧр, куданыҥ, тойдыҥ кожоҥдоры јуулган. Автор олорды «Энемнеҥ энчилеген сӧс» деп адаган эмтир. Мен сананзам, сӧскӧ јайалталу эпшиниҥ бойы да чӱмдегени бар ошкош.

Ӱчинчи бӧлӱкте Раиса Амыровна, оныҥ база ок јаан јайалталу бала-баркалары керегинде јерлештериниҥ башка-башка ӧйдӧ бичиген бичимелдери јарлалган эмтир. Jакшынак сый учун, эпши-јерлешке јаан быйан! Jайаан ижинде једимдер, јаан билезинде амыр-энчӱ, ырыс болзын!

Н. БЕЛЬЧЕКОВА,
РФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.