Алтайдын Чолмоны

Чаҥкыр айаста – Кан-Кереде кужыс

09.10.2018

25 јыл мынаҥ кайра, 1993 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 6-чы кӱнинде, Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Соведи республиканыҥ гербин јӧптӧгӧн.

Ороондо ӧткӧн јаҥырта тӧзӧштиҥ толкузыла тӧзӧлгӧн республикабыс канайда аданарын, кебедел-герби, маанызы, гимни кандый болорын јерлештерис кӧдӱриҥилӱ ле кӧӧрӧм кӱӱндӱ, омок блааш-тартыштарлу шӱӱшкени санаама кирет. Бу керектер эл-јонныҥ текши шӱӱжӱзине чыгарылып, улус ондо кӱӱнзеп турушкан. Бойыстыҥ государстволык танылу темдектерис јаҥы статузысты быжулап, орооныстыҥ республикалу ӧскӧ калыктарыла теҥ-тай чыдуларлу ла аргаларлу болорго, јаҥы баштаган јолысла кайра кӧрбӧй ичкери барарга јӧмӧӧр деп, байла, иженгенис ле бӱткенис.

Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика РСФСР-дыҥ 1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде чыккан јасагыла јӧптӧлгӧн. Бу ла јылдыҥ јаҥар айында Горно-Алтайский ССР-дыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ тӧргизи республиканыҥ гимнин, гербин ле маанызын белетеери аайынча конкурс јарлаары керегинде јӧп чыгарат. Конкурска келген иштерди кӧрӧр камыс тӧзӧлгӧн. Оныҥ јаанына республиканыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы болгон Даниил Табаев, ордынчызына СССР-дыҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ Горно-Алтайсктагы бӧлӱгиниҥ башкараачызы Владимир Чукуев, турчыларына Туулу Алтайдыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ башкартузыныҥ јааны Борис Укачин, јурукчы Игнат Ортонулов, композиторлор Владимир Хохолков ло Борис Шульгин, тӱӱки, тил ле литература аайынча билим шиҥжӱ ӧткӱрген Горно-Алтайский институтта албаты јайааны бӧлӱгиниҥ баш билим ишчизи, искусствовед Владимир Эдоков, культураныҥ республикан башкартузыныҥ јааны Валерий Чичинов ло Горно-Алтайсктагы 1-кы таҥмалу кӱӱлик школдыҥ директоры Владимир Филимонов тудулган. Тӧргиниҥ бу јӧби республиканыҥ текши јетирӱлер эдер эп-аргаларында јарлалат.

Бу Горно-Алтайский ССР деп тӧзӧлип, тергеебистиҥ эмдиги ады чокымдалып чыкпаган ӧйлӧр («Республика Горный Алтай», «Республика Эл-Алтай», «Республика Ойротия», «Алтай Республика» деген ле о. ӧ. аттар адалып-шӱӱжилип турган). Конкурстыҥ камызына республиканыҥ адын адаары јанынаҥ таҥынаҥ улустаҥ, иштеер ӧмӧликтердеҥ 250 кире самаралар ла баштанулар келгени бу керекти јерлештерис јӱрегине јуук алганын керелейт. 1992 јылдыҥ кочкор айыныҥ 5-8 кӱндеринде ӧткӧн сессия тергеебисти «Республика Горный Алтай» деп адаары јанынаҥ јӧп чыгарган. Эмдиги «Республика Алтай» деген адыс бу ок јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн. Шак бу булгактардыҥ шылтузында бис «04» тергее деп темдектелип калганыс («Горный Алтай» республика болуп). Учурында, Адыгея Республиканы ээчий туру, «02» тергее болор керек. Је мыны сӧс келижерде айдып турбай.

Республиканыҥ гербиниҥ бӱдӱмин јураган конкурска ийген јуруктардыҥ тоозы 90 кире болгон. Конкурста јаҥыс та бистиҥ тергеениҥ улузы турушкан эмес (республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ депутады И. И. Сумачаков, Н. А. Пустогачев, Кан-Оозы аймактыҥ Келей јуртынаҥ С. Маташев, Кош-Агаш аймактыҥ Чаган-Узун јуртынаҥ И. К. Диятов, Горно-Алтайсктагы 6-чы школдыҥ ӱренчиги Лена Ядомыкова ла о. ӧ.), је ӧскӧ дӧ јерлердеҥ јуруктар келген, ол тоодо туку Белоруссияныҥ Минск калазында јаткан кижидеҥ. Ол ӧйлӧрдӧ «Алтайдыҥ Чолмоны» газет конкурска келген кезик јуруктарды бойыныҥ бӱгинде јарлаган да эди.

Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ 1992 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-чи кӱнинде ӧткӧн ӱчинчи сессиязында шӱӱжилген сурактардыҥ бирӱзи герб керегинде болгон. Конкурска келген ле камыс талдаган јуруктарды ла эскизтерди, депутаттар ла јуунга келген улус кӧрзин деп, трибунаныҥ алдыла ӧткӧн стенеге озолодо јергелей тургузып салган болгон. Сессия башталардаҥ озо до, јуун ортодо амыраар ӧйдӧ дӧ олордыҥ јанында чур-чуманак шӱӱжӱ ӧткӧн.
Герб јанынаҥ конкурска келген јуруктар, олорды ылгаган иш керегинде јетирӱни јуунда Владимир Эдоков эткен. Оныҥ јетиргениле, ончого јуук јуруктарда ла эскизтерде кыр, кӧп сабазында Кадын-Бажы— Ӱч-Сӱмер (Белуха) јуралган. Алтайыстыҥ ар-бӱткенин керелеген темдектер (сыгын, мӧштиҥ сабагы, алтын тазыл, кандык), Кадын ла Бий суулар, Алтын Кӧл, алтай орнамент кӧп иштерде учураган. Конкурска иштерин ийген улус Алтайдыҥ ар-бӱткениниҥ аҥылузын, тӱрк тилдӱ кӧп калыктарга Алтай тӱӱкилик тӧрӧл јер болгонын, улус гербте тергеебистиҥ байлыгын, эмдиги ле келер ӧйин кӧргӱзерге амадаганын Владимир Иванович темдектеген.

Депутаттардыҥ талдажына камыс ӱч јуруктыҥ ӱлекерлерин чыгарган, олор – чокужында сыгынныҥ бажын тиштенген Кан-Кереде куш (грифон), кырлардыҥ ӱстиле учкан Кан-Кереде ле кӧк бӧрӱ јуралган эскиз-јуруктар.
Алтай Республиканыҥ государстволык гербин республиканыҥ јасакчы јаҥы – Ӱстиги Совет бир јылдыҥ бажында, 1993 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 6-чы кӱнинде јӧптӧгӧн. Оныҥ авторы Россияныҥ нерелӱ јурукчызы, Алтай Республиканыҥ албаты јурукчызы Игнат Ортонулов болуп јат.

Бистиҥ республиканыҥ гербин кӧргӧжин – алтын кыйулу кӧк-чаҥкыр тегелик. Ол Алтайдыҥ мӧҥкӱ јашка чаҥкыр теҥеризиниҥ сӱр-темдеги.
Бу тегеликтиҥ ӱстиги јанында Тӧс Азияныҥ эҥ бийик кыры, Кадын-Бажы – Ӱч-Сӱмер: тӧрӧл јеристиҥ кеен-јаражыныҥ ла ийдезиниҥ темдеги. Ак ӧҥлӧ јуралган.
Тегеликтиҥ ортозында – алтын канаттарлу грифон: оныҥ бажы куш, кӧкси – ак-чоокыр кара-кула аҥ). Алтайыстыҥ амырын ла байлыгын коруган, аҥ-кужыныҥ, ар-бӱткениниҥ коручылы болгон Кӱнниҥ кужы Кан-Кереде деп, И. И. Ортонулов айткан эди.
Тегеликтиҥ алтыгы јанында Алтайдыҥ эҥ јаан эки суузыныҥ – Кадынныҥ ла Бийдиҥ, оныҥ коолдорыныҥ темдек-јуругы. Ногон ӧҥлӧ јуралган.
Олордыҥ ортозында – алтын очок, Тӧрӧлистиҥ, айыл-јуртыс јажына бузылбай турарыныҥ темдеги.
Очоктыҥ алдыла јуралган чийӱлер – Алтын Кӧлис.

2000-чы јылдардыҥ башталарында республиканыҥ кезик газеттеринде кебедел-гербисте Јер ӱстинде јок, јебрен корумдардаҥ чыккан Јер-тамыныҥ тындузыныҥ сӱри јуралган учун тергеебис ӧрӧ чыгып болбой јат деген бичимелдер чыккан. Оны Эл Курултайдыҥ бир канча депутаттары да јӧмӧп, гербисти ылтам солыыр керек деген шӱӱлте айдып туратан. Бу керегинде Санкт-Петербургта јаткан атту-чуулу тӱӱкичи айткан дежетен. Бу – орооныста јаҥ солынып, јаҥыс бистиҥ эмес, текши ороонныҥ албаты-јоныныҥ јӱрӱми сӱрекей уйадаган ӧйлӧр.

Ол адалган тӱӱкичиниҥ ады-јолы таныш угулган, мындый ок ӧбӧкӧлӱ кижиле бистиҥ јерде болгон бир учурал санаама киргет. Ол 1980-чи јылдарда Оҥдой аймактыҥ Бичиктӱ-Боом јуртында болгон. Мында јуртаган Анатолий Шуров деген јиит јурттыҥ јуугындагы кайа-таштарда јебрен јуруктарды (петроглифтерди) оодып-сайап, кодорып турган кижини тудуп алган. Оны таштарлу рюкзагын јӱктендиргенче, Караколдогы јурт Советке јетирген. Мындагы иштеген улус бу керекти бис аайлап болбозыс деген бе кандый, не дезе оноҥ ары Оҥдойдо аймакисполкомго јеткендер. Тонок кылык эткен јиит Ленинградтагы университеттиҥ аспиранты болуп калган. «Калак-кокый, база мындый кылык этпезим. Ӱренип турган јериме ле бу керегинде јетирбегер!» – деп, байагы уул јалынган дежер.

Мен бу учурал керегинде ол ӧйлӧрдӧ бичиген болгом. Санкт-Петербургта јаткан тӱӱки билимдердиҥ докторы ла јурукту таштарды ооткон јиит аспирант бир ле кижи болгодый. Бистиҥ јерлештер ого туштап турганы оноҥ-мынаҥ угулып турат, је быжу айдар арга јок учун ады-јолын адабай турум.

Грифон (куш башту ла канаттарлу, кӧкси кара-куланыҥ болгон чӧрчӧк тынду) геральдикада (гербтерде), архитектурада, литературада, кинематографта јаантайын туштап турган сӱр-кебер. Скиф ле сармат ӧйлӧрдиҥ јебрен корымдарынаҥ чыккан эдимдерде ол учурап турганы чын. Онойдо, Пазырыктыҥ корымдарыныҥ бирӱзинеҥ чыккан аттыҥ бажын кееркеткен эдимде барла согушкан кара-кула кӧгӱстӱ грифон бар. Алтай Республиканыҥ гербин белетеер конкурста турушкан атту-чуулу јурукчыларыс Игнат Ортонулов ло Владимир Чукуев, Алтайдыҥ танылу темдеги деп, бистиҥ корымдардаҥ табылган грифондорды ӱлекерлеринде јураганы тегиндӱ эмес – бу, чын да, бистиҥ оморкоор энчибис.

Скиф культурада грифондордыҥ сӱр-кебери јыдалардыҥ миизинде, согоондордыҥ бажында јуралып турганы темдектелет.
Грифондор керегинде баштапкы бичимел јетирӱ бистиҥ эрадаҥ озо 7-чи чакта Јебрен Грецияда јаткан Аристей деген кижиде учурайт деп, Википедия јетирет. Тӱндӱк јерлерде јаткан «гиппербореецтер» деген улусты бедиреп, Аристей Тӧс Азияныҥ ӧзӧги јаар јорыктап јӱрген. Бу јол-јорыгында ол иммедониецтерге туштаган ла олор тӱндӱк јаар соок салкындардыҥ јери јатканын куучындаган деп бичилет. Бу Кавказтыҥ кырлары деп, грек јорыкчы сананган, је эмдиги билимчилердиҥ шӱӱгениле, ол јер Урал эмезе Алтай болор керек.

Куш канаттарлу ла тырмактарлу, кара-кула кӧгӱстӱ тындулар (грифондор) Азияныҥ сыраҥай тӱндӱгинде скифтердиҥ алтын каскан јерлерин каруулдайт деп, јебрен грек философ Геродот бистиҥ эрадаҥ озо 5-чи чакта бичигени арткан.
Јебрен грек тӱӱкичилердиҥ грифон керегинде бичимелдери Гобиниҥ чӧлдӧринде протоцератопс деген динозаврлардыҥ кургап-кадып калган сӧӧк-тайагын кӧргӧн Алтайдыҥ скифтериниҥ куучындарынаҥ туулган болор деп, тӱӱкичи Андриена Майор «Первые охотники за окаменелостями» деген бичигинде (1993) темдектейт.

Грифондордыҥ сӱр-кебери Јебрен Египеттиҥ (эҥ јарлузы – Сфинкс), Индияныҥ, Јуук Кӱнчыгыштыҥ ла ӧскӧ јерлердиҥ кӧп калыктарыныҥ культуразында туштайт. «Грифон» деген грек ат «керуб» деген сӧстӧҥ бӱткен деп чотойдылар, ассирийский тилдеҥ «канатту чӧрчӧк тынду» дегени эмезе јебрен еврей тилдеҥ «канатту ангел» (херувим) дегени болордоҥ айабас. «Керуб» деген сӧс бистиҥ Кан-Кереде деген чӧрчӧк кужыстыҥ адына тӱҥейлеш болгоны солун. Алтай Республиканыҥ гербиндеги тынду јартамал бичигинде шак мынайда – «Кан-Кереде» деп бичилет.

Грифон теҥерини (канатту болуп) ле јерди (кӱчтӱ аҥ) ээлеген ле каруулдаган, Кӱнниҥ темдеги болгон, јажытту билгирлерди туткан тынду деп чотолот. Мыныла колбой, бистиҥ Кан-Кередебисти «Кӱнниҥ кужы» деп айтканы база солун. Грифонды мынайда улу кайчыбыс Алексей Григорьевич Калкин айткан деп уккам.
Геральдикада грифонныҥ сӱр-кебери керегинде јетирӱлер кӧп. Эҥ јуук ӧйди алза, Крым Республиканыҥ гербинде база грифон јуралган. Ол кайдаҥ келгени база бир солун ла јаан куучын, сонуркаган кижи интернеттеҥ таап алар.
Эмдиги энциклопедияларда геральдикада грифондор керегинде јетирӱлерде, орооныстыҥ тергеелериниҥ гербтериниҥ тоолом јуруктарында Алтай Республиканыҥ герби – кӧк-чаҥкыр тегеликте Кан-Кереде кужыс – кӧскӧ илинер солун ла јараш турат.

Светлана КЫДЫЕВА