Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Кожоҥго кирген Манжероктыҥ тӱӱкизинеҥ

30.10.2018

Манжерок-Манјӱрек Майма аймактыҥ јеринде Кадынныҥ јаказында Майма јурттаҥ 34 километр кирезинде ле Чуйдыҥ јолыныҥ 470 километринде турат. Јурттыҥ ады ман (чеден) ла јӱрек деген эки сӧстӧҥ бӱткен. Јурттыҥ ады турган јери јӱрекке тӱҥей ле эбире тууларга курчатканы учун онойдо адалганы керегинде јетирӱлерде айдылат.

Јурттыҥ бойын 19-чы чактыҥ ортозында кӧчкӱн јокту улус тӧзӧгӧн. Манжерок 1875 јыл кирезинде кӧп тоолу улус јаткан јаан јурт боло берген. Ол ло јыл Маймадаҥ мал-ашла садыжаачы Ефим Чендеков бу јуртта серкпени тудала, бойыныҥ адыла адаган. Ӱлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде, Ефимниҥ кӱнинде, ол бу јуртка келип, учурлу керекке мӱргӱӱл ӧткӱретен. 1883 јылда јуртта церковно-приходской школ ачылган. Тогузон јылдарда Манжерокто 39 ӧрӧкӧ јуртаган ла олордыҥ 7-зи су-орус билелер болгон. Революциядаҥ озо мында јуртагандар кӧп лӧ сабазы мал-аш туткан, оныла јаткан. Јер ижиле ас-мас ла улус иштеген, садуны чӧлдиҥ јурттарыла ӧткӱрген. Совет ӧйдӧ мында балдардыҥ В. И. Ленинниҥ адыла адалган ла «Горняк» деген пионерлагерьлери иштеген.

1966 јылда јуртта совет-монгол најылыкка учурлалган байрам-фестиваль ӧткӧн. Шак бу јакшынак, солун байрамла колбой јарлу кожоҥчы Эдита Пьеха «Манжерок» деп кожоҥды кожоҥдогон. Кожоҥды О. Фельцман Н. Олевтиҥ ӱлгери аайынча чӱмдеген. СССР-да оны јаан-јаш сӱӱген, ол кайда ла угулатан.
Манжерокто онойдо ок режиссер В. М. Шукшинниҥ «Живет такой парень» ле «Ваш сын и брат» деген фильмдери согулган.

Бу јурттыҥ ады-чуузы телекейде јаҥыс ла кожоҥ ажыра чыккан эмес. Је онойдо ок јурттаҥ бӱдӱн-јарым километрде Манжероктыҥ кӧли база јарлу. Кӧл Туулу Алтайдыҥ база бир кайкамчылу байлыгы деп, јолду чотолот. Азыйда ол Нойон-Кӧл деп адалган. Кеп куучындарда айдылганыла болзо, кӧлдиҥ јуугында јамылу јуучылдыҥ-нойонныҥ (монгол) мӧҥкӱзи јуулган.

Манжероктоҥ беш километр кирезинде, В. Я. Шишковтыҥ кереезинеҥ ыраак јокто, Чултуковтыҥ кобызы бар. 2003 јылда Новосибирсктиҥ археологторы эпши кижиниҥ мӧҥкӱзинде казынты иш ӧткӱрген. Оноҥ сӱреен солун табынты — шил јинјилер чыккан. Бу табынтылардыҥ шылтузында Чултуковтыҥ кобызы элбеде јарлу боло берген. Шылтагы дезе, озо берилген јетирӱлерле, јинјилер Египетте каандыкты Птоломейлердиҥ угы-тӧзи башкарган ӧйдӧ белетелген болуптыр. Газет-журналдарда, Интернетте ол ло тарый бу јинјилер эпши каан Клеопатраныҥ јууктарыныҥ кемизиниҥ де эмезе оныҥ бойыныҥ болгон деп, кӧп тоолу јетирӱлер чыккан. Јаан удабай журналисттер јинјилерди «Клеопатраныҥ јинјилери» деп адаган. Керектиҥ аайын чынынча алза, Чултуковтыҥ кобызынаҥ чыккан јинјилер Клеопатрала бир де кичинек колбу јок болуптыр. Нениҥ учун дезе јинјилер каан эпши ак-јарыкка чыккалакта, 300 јыл оноҥ озо белетелген. Бого ӱзеери мындый јинјилер јаҥыс та Египетте эмес, је онойдо ок Месопотамияда, Финикияда, Сирияда ла Рим каандыктыҥ европей јерлеринде база белетелип туратан. Је Алтайга да Чултуковтыҥ кобызынаҥ чыккан јинјилерди јаан ла солун табынты деп айдарга болбос. Нениҥ учун дезе мындый шил јинјилер мынаҥ да озо канча катап табылган…
Эл библиотекада, темдектезе, «Уникальные объекты Горного Алтая» (Текст. — Горно-Алтайск, 2014) ла «Калейдоскоп Горного Алтая» И. Катунский (Барнаул, 2013 ј.)» деген сӱреен јилбилӱ бичиктер бар. Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизиле јилбиркеген кычыраачыларды сакыйдыс.

С. КАРЫМОВА,
эл библиотеканыҥ краеведи

ТОП

«Баатырларыс ойгонып калды…»

(Башталганы 1-кы номерде) «Алтын-Эргек» кай чӧрчӧкти сценада «Ээлӱ кайдыҥ» турчыларыла кайлап отурыс. Ол тушта мениле саҥ башка учурал болгон. Кандый да ӧйдӧ сӱнем чыга бергендий, бойымды ӱстинеҥ тӧмӧн ајыктап турум. Топшуур согуп турганымды кӧрӧдим. Ол ло ок ӧйдӧ коштойындагы, алдыгы, ӱстиги телекейлерге јӱрӱп, олордо не болуп турганын, ондогы јӱрӱмди база кӧрӱп турум. Ончо ло бойым

Малдыҥ сӧӧк-тайагыла тудуш јаҥдар

Кыптунак Малды сойгон кийнинде эҥ ле озо этле кожо кыптунакты кайнадар учурлу. Јаак Эки јаакты айрыйла, бирӱзин тургуза ла кайнадар. Оноҥ башка эки јаак јадала, «арткан этти јип салар». Ол тушта этти јизе, курсакка бодолбос. (К. И. Санин) Кары Карыны энедеҥ јаҥыс бӱткен кижи јарбас керегинде албатыда чӱм-јаҥ бар. Оныла колбулу мындый кеп-куучын арткан: «Бир

Јаҥарыс бистиҥ Алтайга јаҥыланзын

Јаҥы Койон јылдыҥ бажында телеҥит јаҥарыс коштойындагы Алтай крайда профессионал студияда јыҥыраганын интернетле «нӧкӧрлӧжип» турган улус уккан-кӧргӧн лӧ болбой. Оны кӧргӧн кижиниҥ база ла катап «Улаган тыҥ!» деп, кӧксине чабынар кӱӱни келер. Бу узак јолды кӱчсинбей, Улаган аймактыҥ кеендикти, узанышты ла спорттыҥ албаты бӱдӱмдерин элбедер тӧс јериндиҥ башкараачызы Мерген Тельденовко, Алтай Республиканыҥ ат-нерелӱ артисттери Марина