Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Кӱндӱлӱ jерлештер!

27.11.2018

Тургуза ӧйдӧ ороонныҥ 47 аэропортына, ол тоодо бистиҥ тергеениҥ аэропортына Россияныҥ улу улузыныҥ аттарын адаар иш кидим ӧдӧт. Ӱлкердиҥ сайтында ӱнбериштиҥ ээжилери берилген. Ол тоодо адыла адаарга турган кижиниҥ ады-јолы аэропортту калала эмезе тергееле тӱӱкилик колбулу болор учурлу.

Горно-Алтайскта Григорий Чорос-Гуркинниҥ, Николай Рерихтиҥ ле Илья Шуклинниҥ аттары адалары учун ӱнбериштер ӧдӱп јат. Илья Шуклин Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда артиллерист болгон, кӧп танктарды оодо соккон. 1943 јылда Совет Союзтыҥ Геройы деп атла адаткан ла кӧп тоолу кайралдар алган. Илья Шуклинди ундыбас керек, је оныҥ адыла аэропортты адаары ӧрӧги ээжиге келишпей туру.

Николай Рерих јурукчы ла ойгор шӱӱлтеечи болуп, ады телекейге јарлалганы чын. Онойдо ок ол Алтайда болгон ло оны иштеринде јылу эске алынган. Је ондый да болзо, Алтай оныҥ јӱрӱминде кыска ла ӧйгӧ арткан эске алыныш. Мында ол эки ле неделе болгон, бу ӧйгӧ ол оныҥ аҥылузын јетире сеспеген де. Оныҥ чын јилбӱлери мынаҥ ары јаткан – Монголияда, Тибетте ле Гималайда. Ондо ол узак јаткан. Оныҥ Кӱнчыгышты шиҥдеерине, телекейдиҥ јураар школына ла культураныҥ байлыктарын корыырына эткен керегин баалап тура, је ол ок ӧйдӧ ол Чорос-Гуркиндий эмес деп чотойдыс.

Григорий Иванович Чорос-Гуркин 1870 јылда Улалуда (эмди Горно-Алтайск!) кресттӱ биледе чыккан. Миссионерлердиҥ школын божоткон кийнинде иконалар јураган. 1896 јылда ол алтай фольклор јуучы А. В. Анохинле (оныҥ адыла Горно-Алтайсктагы эл музей ададат) танышкан. Ол јиит јурукчыны ол ӧйдӧги телекейлик живописьле таныштырган. Гуркин оныҥ кийнинде Петербургка барып, јурукчы И. И. Шишкинниҥ ӱренчиги болуп јат. 1903-1905 јылдарда јурукчы оныҥ бийик узын керелеген бир канча јурук јураган. 1903 јылда ол Алтайга келип, кижи алат, ӱредӱчи болуп иштейт. Ол Чамал аймакта Оносто јуртайт. 1905-1915 јылдарда ол «Катунь весной», «Озеро в Лаже», «Хан Алтай», «Река Ядыгем», «Каракол», «Ледоход», «Алтай. Горная долина», «Корона Катуни», «Озеро горных духов» ло ӧскӧ дӧ јуруктар јураган. Јуруктардыҥ аттарынаҥ кӧргӧндӧ, ол Алтайла кӧп јорыктаган ла оны јакшы билген. Бу ок јылдарда Гуркин Сибирьле јӱрӱп, јуруктарыныҥ кӧрӱлерин ӧткӱрген ле ады јарлалган.

Гуркинниҥ јӱрӱминде 1917-1937 јылдар революцияла, граждан јуула, Сибирьде совет јаҥды тургузарыла колбулу ӧткӧн. 1917 јылда алтайлардыҥ государственный башкарузы (Каракорум-Алтайский окружной управа) тӧзӧлгӧн лӧ алтай интеллигенцияныҥ эҥ јарлу кижизи Гуркинди оны башкарзын деп сурагандар. 1919 јылдыҥ кандык айында колчаковецтер оны «сепаратизм ле Тӧрӧлин сатканы учун» Бийскте тӱрмеге суккан. Оноҥ залогко чыккан кийнинде јурукчы јуруктарын јажырып койоло, билезиле Монголияга барган. 1920 јылда Тувага кӧчкӧн 1925 јылда јурукчыны Совет Россияга јанзын деп јӧпкӧ кийдиргендер. Озо оны јакшы уткыгандар, эки кӧрӱзи де ӧткӧн. 1936 јылда Г. И. Гуркин бир канча јурук јураган, олордо койулган булуттар јурукчыныҥ јаман сезиминдий болгон. Ол сезим чын болуп калган – 1937 јылда јурукчыны националистический группа тӧзӧгӧн лӧ Японияга иштеген деп бурулайла, адып койгон. 1956 јылда ак-чек ады орныктырылган.

Ӧбӧкӧзине Чорос деген кожулта – ол оныҥ сӧӧги. Ондый сӧӧктӱлер Ойрот каандыкты ла Джунгар империяны башкарарында турушкан. Айдарда, Чорос-Гуркин јурукчы, ӱредӱ јайаачы ла јондык ишчи болуп, Алтайдыҥ ӧзӱмине билдирлӱ јӧмӧлтӧзин јетирген ле Алтайда бастыра јӱрӱминде јуртаган. Оныҥ адыла, арткандарына кӧрӧ, Горно-Алтайсктагы аэропорт – Алтайдыҥ кейдеги каалгазы — адалары чындык ла јолду керек болор. Г. И. Чорос-Гуркин учун ӱнигерди ӱлекердиҥ бӱгинде: https://великиеимена.рф/ (Великие имена России) беригер. Онойдо ок вконтакте ле одноклассники аккаунтла, эмезе телефонло 88007079317 номерге согуп ӱн берерге јараар.

Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ «Оностогы кӱрее» фонды

ТОП

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.        Олег Хорохордин, Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели: «Мени Алтай Республиканыҥ удурумга башчызыныҥ молјуларын бӱдӱрер јамыга тудардаҥ  озо

«Подвиг и Слава!»

Положение о республиканском конкурсе детских рисунков и сочинений «Подвиг и Слава!», посвященного  75-летию Победы в Великой Отечественной войне 1941 — 1945 гг., на страницах республиканских газет «Алтайдын Чолмоны» и «Звезда Алтая» Общие положения Республиканский конкурс творческих работ «Подвиг и Слава!» (далее — Конкурс) направлен на повышение интереса детей Республики Алтай к изучению российской истории, сохранению

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти. «Гуркин» деген телекейди эмдиги улус бойына ӧткӧн чактыҥ 80-90 jылдарында ачып баштаган. Ороондо башталган политикалык