Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

«Jӱрегим улуска кӧрӱнгедий болзо…»

14.12.2018

Поэт дегени кем? Кӧӧрӧп лӧ кӧкӱп, кыйналып ла шыралап, улус ӱлгерлерди не чӱмдейт? Он до, јӱс те јыл мынаҥ кайра бичилген ӱлгерлер нениҥ учун биске кайкал ла ачылта болуп, ӧзӧгиске тийет?

«Поэт болуп бӱткенимди билбеген де јаш тужымда, ӧзӧгимнеҥ адылып чыккан, тоозындалган бичиктерде арткан, јӱрӱм ле ӧлӱм керегинде мениҥ ӱлгерлеримди байлап-чуулаар ӧй келер» — деп, атту-чуулу орус поэт Марина Цветаева бичиген эди.

Владимир Бабрашевтиҥ, Любовь Чекуракованыҥ, Буучай Бурмаловтыҥ, ӧткӧн чактыҥ учында јӱрген, бу јӱрӱмнеҥ сӱрекей эрте барган ӧскӧ дӧ кезик поэттердиҥ ӱлгерлерин кычырып, Марина Цветаеваныҥ бу айтканы санаама кирет. Бу адалган улустаҥ бичигени таҥынаҥ јуунты болуп чыкканын јаҥыс Буучай Бурмалов кӧргӧн. Любовь Чекуракованыҥ «Јӱрзе де, јӱрбей» деген јуунтызын нӧкӧрлӧри бир ле тетрадьта бичилген ӱлгерлердеҥ тургускан, артканы чачылган, јылыйган, олорды кичееп јууган кижи де јок. Владимир Бабрашев ӱлгерлери бичик болуп чыкканын база кӧрбӧгӧн. Оныҥ Туулу Алтайдыҥ бичик чыгарар издательствозына 1977 јылда табыштырган јуунтызын 20 јылдыҥ бажында карындажы Эдуард Бабрашев бичик эдип кепке баскан. Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлериле кычыраачылар баштап ла бу бичик ажыра танышкан. «Јӱрегим улуска кӧрӱнгедий болзо…» деп адалган, Горно-Алтайскта 500 экземплярла чыккан бу јуунты атту-чуулу поэттериле јарлу, јаркынду ла байлык алтай поэзияда кемге де тӱҥей эмес танылу ӱндӱ, бичиген марлу, сескир ле ӧҥзӱре јӱректӱ поэт барын керелеген.

Владимир Бабрашевтиҥ бойы керегинде кычыраачыларыс ас билери јолду. Јайаан јолыныҥ сыраҥай бажында, јайалтазы јаҥы ла ачылып келген тужында, 28 јаштуда ол јеткердеҥ улам корогон. Кем билер, јӱрген-ӧскӧн болзо, бис атту-чуулу база бир поэттӱ болор эдис. Айса, салымныҥ берилген ӧйи бу ла кире болгон: ӱлгерлерин кычырзаҥ, јӱрӱмди билген, оҥдогон, айдатан сӧзин айдып койгон кижи…

Владимир Бабрашев 1948 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде эмдиги Чамал аймактыҥ Бешпелтир јуртында чыккан. Ульяна Алексеевна ла Топшулай Каспакович Бабрашевтердиҥ тӧрт балазыныҥ эҥ јааны болгон. «Бисле кожо таайымныҥ, Михаил Алексеевич Тобоковтыҥ, ӧскӱс арткан беш балазы кожо ӧскӧн» – деп, Эдуард Васильевич куучындаган. Бой-бойына болужып, нак јадары, јаандары оогошторын кӧрӱп, кичееп јӱрери – бу јаан билениҥ јаҥжыгузы болуп эмдиге артканча.

Володя 9-чы классты Бешпелтирде божодоло, областьтыҥ национальный школына ӱренерге кирген. Је школдо ӱредӱни божотпой, педучилищениҥ физкультурный бӧлӱгине ӱренип барган. Мыныҥ кийнинде 2-3 јыл кире Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јуртыныҥ школында физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеген.

Ол јерде јаантайын салкын ла салкын,

Ол ӧзӧктиҥ ичи јаантайын каранты.

Ол јерде улус база јуртап јат.

Ол јердиҥ агажы ылгый ла тыт…

Владимир Бабрашевтиҥ бу ӱлгеринде мен чыккан-ӧскӧн јеримди, коо салкынду Кеҥи ичин таныйтам. Је Кош-Агаш та, Кан-Оозы да аймактардыҥ улузына бу јолдыктар јуук ла кару болорында алаҥзу јок. «Бис бойыстыҥ чыккан-ӧскӧн јеристи эҥ јараш, эҥ бийик сӧстӧрлӧ чӱмдеп-мактап айдарга турадыс. Володя дезе теп ле тегин сӧстӧрлӧ кандый јакшы айдып койгон» – деп, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Кӱлер Тепуков куучындап, бу ӱлгерди кычырган:

 Тӧрӧл јерим ады-чуузы јок:

Бӱк, арка, меестер.

Не ле јӱзӱн агаш ӧзӱп јат:

Карагай, кайыҥ, четтер.

Кижи кӱӱнзеп кӧргӧдий эмес –

Бӱк, арка, меестер.

Јетпезине ӱзеери јаҥмыр јаап јат.

Јаҥыс ла меге јакшы јер…

Чын, алтай јери, тӧрӧл улузы, олордыҥ кылык-јаҥы ла јӱрӱми керегинде теп ле тегин сӧстӧрлӧ, сениле куучындашкандый, јӱрекке томулта, танылта, јымжак кокырлу айдып билери – Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлериниҥ танылу темдеги.

 Ӱӱремди: – Базып јӱрелик – дегем.

– Бойыҥ ла ары базып јӱр – деген.

Ӱӱремди: – Сен кандый кедер – дегем.

– Јакшызын барып табып ал – деген.

Ӱӱреме: – Айдарда, јанадым – дегем.

– Јанзаҥ ары, керек пе – деген.

Ӱӱреме: – Јакшы конуп ал – дегем.

– Конорын сенеҥ сураайын – деген.

Каткырып салала, базып ла ийгем.

Кийнимнеҥ ары – «фи» деген.

«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеерге Владимир Бабрашевти 1971 јылда Иван Васильевич Шодоев алган. «Чолмоныныҥ» редакциязы ол ӧйлӧрдӧ педучилищениҥ общежитиезиниҥ 5-чи кадында болгон. «Газеттиҥ ишчилери ортодо тегин улус јок, ончозы «темдектӱ»: јууда турушкан, орден-медальдары шыҥкырашкан улус, партийный ла советский јаҥдарда иштегендер – деп, Валентина Николаевна Боконокова эске алат. –Володя промышленный бӧлӱкте Дмитрий Голубевле, Владимир Амургушевле кожо иштеген. Каткырган, кокырлаган ла јӱрер, јалакай уул болгон. Кӱлӱмјизи кӧзиме эмди ле кӧрӱнип тургандый…».

Ол 70-чи јылдарда И. В. Шодоев редакцияга иштеерге кӧп јииттер алганын ла ӱредӱге ийгенин, кийнинде бу улустаҥ ады јарлу ас эмес улус чыкканын билерис. Олордыҥ бирӱзи, «Алтайдыҥ Чолмонын» 20 јылдаҥ ажыра башкарган Татьяна Туденева бу ла ӧйлӧрдӧ школды божодып, редакцияга иштеп келген болгон. Бабрашевти «Шодоевтиҥ азыранты уулы» деп нениҥ учун адап туратан деген сурагыма ол: «Бис ончобыс, байла, Шодоевтиҥ азыранты балдары болгоныс, нениҥ учун дезе акчабыс та тӱгенип калза, ӧскӧ дӧ сурактарысла кӧндӱре ле Иван Васильевичке баратаныс – деп, куучындаган. –Редакцияныҥ јииттерине ол адазындый, јаан аказындый кижи болгон».

«Шодоевтиҥ гвардиязыныҥ» база бирӱзи, јиит ӧйинде «Чолмонында» иштеген, эмди јарлу поэт Гӱзел Элемованыҥ айтканыла, Иван Васильевич јаш та улусты јетире кижи эдип кӧрӧр, јӱрек сезимдӱ кижи болгон. Володя Бабрашевле ол јаан ла кижиле чилеп, куучындажып туратан.

«Ол ӧйлӧрдӧ Лазарь Кокышев «Чолмоныныҥ» культура бӧлӱгинде иштеген ле Володя Бабрашевти сӱӱгени, кичеегени, оны ээчидип алып јӱретени, эмди сананзаҥ, кайкамчылу. Лазарь, ачык-јарык бойыла, болгон ло улусла најылашпас, ӧзӧк-буурын ачпас кижи болгон. Байла, Володядаҥ нени де кӧрӱп-сезип, поэзияда тегин эмес кижи болгонын билген.

Володя дезе орус поэт Владимир Маяковскийге бӱдӱштеш: бийик сынду, элбек јарындарлу, баатыр бӱдӱмдӱ эр болгон. И. И. Ортонуловко баатырлар јураарында «натура» болотон кижи. Бу ла ӧйдӧ сӱрекей јымжак, ӧҥзӱре, сескир јӱректӱ…

Јайалталу улус албатыныҥ ӧзӧгинеҥ ле чыга базып келетени – ол ӧйлӧрдиҥ база бир кайкалы. Лазарь Кокышев ээчидип алып јӱретен Токоеков деген јурукчы уул санаама кирет. Василий Тордоевич Самыковты јураган оныҥ јуругын кайкап кӧрӧтӧнис. Бу кижи јӱрӱмнеҥ база эрте барган» — деп, Г. Элемова куучындаган.

Владимир Бабрашевтиҥ Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттыҥ заочный бӧлӱгинде ӱренген ӧйлӧри керегинде нӧкӧрлӧриниҥ эске алыныштары јаркынду. «Кожоҥчы Бабраш, кокырчы Бабраш, чӧӧчӧй тутса, чӧҥӱлбес Бабраш» – деп, поэт Борис Самыков шак бу ӧйлӧрди эзедип бичиген болор. Михаил Светловтыҥ «Гренада» деп ӱлгерин алтай тилге кӧчӱрип, Володя кӧӧрӧп кычырып туратанын Кӱлер Тепуков эске алат. Бу ӱлгер Л. В. Кокышев белетеген кандый да альманахта ба айса «Чолмонында» ба чыкканы санаазына кирет. Владимир Бабрашев Кайсын Кулиевтиҥ ӱлгерлерин кӧчӱргени арткан.

Кӧгӱс кӱӱниле, ӧзӧк-тамырыла Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлери Николай Рубцовтыҥ поэзиязына сӱрекей јуук болгоны иле. Рубцов, Есенин, Пушкин оныҥ сӱӱген поэттери болгон. Кӱлер Тепуковло кожо ол Рубцовко јолугарга барып та јӱрген эмтир. «Рубцов бистиҥ общежитие турган Добролюбово оромныҥ учында јаткан. Оныҥ квартиразын таап, токулдадарыста, ӱйи чыккан ла бисти, айса болзо, јаш балдар деп кӧрӱп, божотпогон» – деп, Кӱлер Эзендикович эске алат. Николай Рубцов Борис Укачиндерле јажыт, оныла нӧкӧр, ол ӧйлӧрдӧ бу уулдардаҥ 15 јыл киреге јаан кижи болгон ине.

Бу вузтыҥ общежитиезинде болгон бир согуш керегинде ондо ӱренген алтайлар башка-башка куучындайдылар. Недеҥ улам, кандый согуш болгонын билер арга јок. Је орус-кавказ јииттер, база да ӧскӧлӧри јулдажып турарда, Володя Бабрашев ле Кереес Кензин согушкан уулдарды: «Токтогор! Хватит!..» – деп, туура-башка чачкан. Милиция једип келерде, согуш токтоп калган. «Баатыр улус бисте де бар деп оморкоп туратаныс» – деп, Гӱзел Элемова бу учуралды эзеткен.

Энези керегинде Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлери – база бир башка куучын:

Сен, нӧкӧр, Ӱйтӱшкенде болзоҥ,

Энем-эшке табарып ийзеҥ.

Ады-јолым мындый дейле,

Мениҥ нӧкӧрим эдим дезеҥ.

Энем коркышту карганак эди,

Кӱндӱлеер ажын торт таппай калар

………………………………………………

Куучын да табар, кокыр да табар.

Энемди ӧткӱре мактап турган јок.

Андый эне база кемде бар?

Володя Бабраш кожоҥчы кижи болгоны керегинде Борис Самыков куучындаган. Ол Муслим Магомаевтиҥ, јарлу ӧскӧ дӧ совет кожоҥчылардыҥ кожоҥдорын кожоҥдойтон ло бойы да кожоҥдор чӱмдейтен. Олордоҥ Владимир Бабрашев сӧстӧрин ле кӱӱзин чӱмдеген «Кабай кожоҥы» албатыда арткан:

 Туку ла качан оттор ӧчӱп калт,

Улус ончозы уйкуда.

Мениҥ ле балам айтканым угуп,

Кӧзин јумала, уйуктаар.

Уйукта, балам, уйукта, балам,

Уйукта, балам, уйукта.

Адаҥ јылыйган малын бедиреп,

База ла конды тайгада.

Адазы јанза, эрке уулымды

Адына миндирип маҥтадар.

Мениҥ уулымдый јакшы бала јок,

Балам ыйлабай уйуктаар.

Кару уулына баламныҥ адазы

Тату балтырган экелер.

Ойноорго келген айылдаш балдарды

Балтырганла балам кӱндӱлеер.

Балдар эмди ончозы уйкуда,

Мениҥ де уулым уйуктаар.

Эрке уулымныҥ санаган адазы

Эртен таҥ атса ла јанар.

Уйукта, балам, уйукта, балам,

Уйукта, балам, уйукта.

Адаҥ јылыйган малын бедиреп,

База ла конды тайгада.

Ӱредӱчи, газетчи, мал кабыраачы, ишмекчи, је бӱткениле ӱлгерчи Владимир Бабрашевти чыкканынаҥ ала 70 јылдыгы толгон бу кӱндерде эзедип, Алтайында арткан бала-барказыла, эл тӧрӧӧниле коштой, айдып салган ундылбас мӧҥкӱ Сӧзи бар деп санандым.

Светлана КЫДЫЕВА

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.