Алтайдын Чолмоны

Кату оорудаҥ эртеледе аргаданары

12.02.2019

Јер-телекейдиҥ кӧп тоолу јерлеринде кочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Кату оорула тартыжарыныҥ телекейлик кӱни темдектелет. Кату ооруны јеҥип чыгар арга бар ба?  Оныла оорыган улустыҥ тоозы керегинде статистика нени айдат? Бу ла ӧскӧ дӧ сурактарга карууны баш онколог Алексей САРАЕВ јандырат.

—Алексей Александрович, ороонныҥ су-кадыкты корыырыныҥ системазына кирип турган јаан учурлу керектердиҥ тоозына онкологияла тартыжу база кирет. Кажы ла талада кату оорула оорып турган ла божоп турган улустыҥ тоозын керелеген тоо-кӧргӱзӱлер бар, бистиҥ де республиканы алза, бойыныҥ кӧргӱзӱлери бар…

—Бӱгӱнги кӱнде бӱткӱл телекейде бу оору-јоболдыҥ кӧптӧп турганы темдектелет. Оорып турган ла бу оорунаҥ улам божоп турган улустыҥ тоозы бийик кеминде. Ол јӱректиҥ-тамырлардыҥ ооруларыла кожо баштапкы јерде турат.

Бу оорула оорып турган улустыҥ тоозы кӧптӧп турганы Алтай Республикада база темдектелет. Јылдыҥ ла јаҥы оорыган беш јӱстеҥ ажыра кижи илезине чыгарылат. Алтай Республикада 100 муҥ кижиге мындый оорула оорып турган 260,9 кижи келижет, олордыҥ 64,3 проценти јурт јердиҥ улузы. Текши республика кеминде алар болзо, кату оорула оорып турган улустыҥ тоозы — 2933, бу эл-јонныҥ 1,3 проценти деп айдар керек.

—Оору-јобол недеҥ улам табылат? Байа «группа риска» деген бӧлӱкке кандый улус кирет?

—Тижиктердиҥ тоозы сӱреен кӧп. Темдектезе, ичегелердиҥ, карынныҥ оозыныҥ, ӧкпӧниҥ тижиктери бар. Је кезикте оору-јобол учуктарда,  балтырларда табылат. Онойдо ок канда кӧп тоолу тижиктер болуп јат. Кажы ла бӧлӱктиҥ ичинде олор база башка-башка бӧлӱнет. Олорды ончозын «злокачественные образования» деген сӧслӧ бириктире айдарга јараар. Кажы ла оору-јоболдо бойыныҥ шылтагы: ук-тӧслӧ келген, јадын-јӱрӱмниҥ јастыралары, коомой экология ла о.ӧ. Шылтактар кӧп тӧ болзо, ол бойыныҥ чокым аайыла јаанап јат. Кижилик оны ончозын лаптап шиҥдеп кӧрӧт деп айдарга јараар. Шылтакты билгени диагнозты ӧйинде тургузарына болужат. Бу сӱреен керектӱ. Кату ооруларды тӱрген ле ӧйинде эмдегени артык. Јаҥы ла табылып турарда эмдегени ооруны јеҥип чыгар арга берет.

—Республикада кату ооруныҥ кандый бӱдӱмдери кӧп?

—Ӧкпӧдӧ кату оорулу улустыҥ тоозы кӧп. Јылдыҥ ла 70-80 учурал илезине чыгарылат. Оору улустыҥ ӱчинчи ӱлӱзи — ӱй улус. Эл-јон таҥкыны кӧп тартат, ӧкпӧзинде кату оорулу улустыҥ 70% — ол ло таҥкычы улус.

Карынныҥ оозында, ичегелерде оорулу улустыҥ тоозы кӧп. Калганчы јылдарда база  эпши улустыҥ тӧжинде, кору јеринде тижиктӱ улустыҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧгӧн.

—Кату оорула колбулу сурактар аайынча кандый иш ӧткӱрилет?

—Россия Федерацияда Су-кадыкты корыыры аайынча концепция 2020 јылга јетире белетелген ле јӱрӱмде бӱдет. Шак ол концепцияла эл-јонды скринингле (диагностиканы улай ла ӧткӱрер) элбеде шиҥдеер, шиҥдешти ӧйинде ӧдӧтӧн улустыҥ тоозын табынча кӧптӧдӧр, диагностиканыҥ ла эмдештиҥ чыҥдыйын бийиктедер. Анайда ок диагностиканы кӱӱнзеген улус эптӱ ӧйдӧ ӧдӧр айалганы тӧзӧӧр, су-кадык јӱрӱм јӱрери јанынаҥ јартамалду ишти тыҥыдар, улустыҥ јажайтан јажын узадар. Республикада су-кадыкты корыырын, ол тоодо онкослужбаны ӧскӱрери бу ла концепция аайынча ӧдӧт. Аймактарда смотровой кабинеттер ачылган. Айылдар сайын јӱрӱп, улусты шиҥдеер иш база ӧткӱрилет. Кажы ла аймакта онкослужба учун каруулу врач иштеп јат. Шак мындый иште бойыныҥ турултазы бар. Онызы диагностикалык базаныҥ ижи јаранганыла, профосмотрды эрчимдӱ ӧткӱргениле, медишчилердиҥ бу ооруга ајарулу, каруулу болгоныла кӧнӱ колбулу. Профосмотрларда табылган кату оорулу улус тоозы он јылдыҥ туркунына 15 процентке кӧптӧгӧн.

Темдектезе, кату оорулу кижи оорузы табылган-шиҥделген кийнинеҥ беш јыл јӱрзе, ондый кижиде оноҥ до ары јӱрер арга бар. Бӱгӱнги кӱнде беш јыл ла оноҥ до кӧп јылдардыҥ туркунына учетто турган улустыҥ тоозы кӧптӧп турганын кӧрӧдис. Айдарда, оору-јоболды канча ла кире эрте илезине чыгарып эмдегени турулталу болор.

—Је кезик аразында ооруны ӧйинде илезине чыгарары келишпей калат…

—Эл-јонныҥ ортозында бойыныҥ су-кадыгына ајару этпей тургандары база бар. Шак ондый керексинбестиҥ бажында кату оору јаанап калат. Ондый айалгадаҥ улам оору улустыҥ тоозы кӧптӧп јат. Врачка кижи орой, качан оорузы IV стадияга једип калза, баштанат.

Диагностиканы эртеде эткени, кату ооруны ӧйинде эмдегени оору-јоболдоҥ јазыларга болужар. Эрте табылган ооруны эмдеер айалга, аргалар јеткилинче.

—Республикада онкоболушты јетирер иш канайда тӧзӧлгӧн?

—Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ ичкери ӧзӱми аайынча концепциязында темдектелгениле, кату оорулу улуска јетиретен болуштыҥ чыҥдыйын тыҥыдар амадула онкослужбада јаҥыртулар болгон ло централизация эдилген. 2009 јылда республикан эмчиликте онкологияныҥ тӧс јери ачылган.  Ондо диагностика ӧткӱрилет ле ооруныҥ башка-башка бӱдӱмдерин эмдеп јат. Онойдо ок кату оорулу улуска профилактикалык ишти ӧткӱрип јат. Оору-јоболды эртеледе табар эп-аргаларды белетеери, тузаланары аайынча иш база тӧс јерде ӧдӧт.  Оору улус реабилитацияны база мында ӧдӧт. Тӧс јерге онкологиялык стационар, онкокабинет, онкогинекологтыҥ кабинеди кирет. Онкоцентрдиҥ стационарында 41 орын, олордыҥ экӱзи паллиативный. Бис бу ишке ӱзеери аймактардагы коллегаларыска башка-башка бӱдӱмдӱ ишле болужадыс. Тӧзӧмӧл-методикалык, јартамал иш аайынча керектӱ болушты јетиредис.

—Республиканыҥ онкослужбазыныҥ ижинде кату оорула тартыжарында тӧс керектерди чокымдап ийзеер?

—Республиканыҥ ончо аймактарында медициналык болуштыҥ баштапкы бӧлӱгин толо, бийик кеминде иштеерин тӧзӧп алары баштапкы јерде турат. Кату оору јаҥы ла табыларга јаткан улус ортодо диспансеризацияны ӧткӱрер. Чыҥдыйы бийик профосмотрды ӧткӱрип, онойдо ок диагностиканыҥ ла эмдештиҥ јаҥы бӱдӱмдерин, эп-аргаларын тузаланар.

Је аҥылап айдарга турганым — эл-јонныҥ су-кадыгы бийик кеминде болзын деген амадула бу ууламјыда су-кадыкты корыырыныҥ јаҥыс та государственный структураларыныҥ ла учреждениелериниҥ ижиниҥ чыҥдыйын кӧдӱрер эмес, је онойдо ок эл-јон бойы ӧрӧ адалган ууламјыда эрчимдӱ иштеер учурлу.

 К. ТӦЛӦСОВА белетеген