Алтайдын Чолмоны

Юристтердиҥ болужын – акча-јал тӧлӧбӧй

15.02.2019

Јал тӧлӧбӧс юридический болуш јетирери керегинде Алтай Республиканыҥ јасагы јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганы Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ кочкор айдыҥ 12-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында шӱӱжилген.

Оныҥ ижинде парламенттиҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ јааны Анатолий Донской, республикан КСП-ныҥ јааны Артем Сумачаков, РФ-тыҥ юстиция аайынча министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствоныҥ, тергеениҥ прокуратуразыныҥ, АР-дыҥ Адвокаттар палатазыныҥ чыгартулу улузы турушкан.

Бистиҥ тергееде јаткан кезик бӧлӱк улуска јал тӧлӧбӧс юридический болуш јетирери керегинде республикан јасак 2013 јылда јӧптӧлгӧн. Јасак ийде-кӱч алынган баштапкы јылдарда юристтердиҥ мындый болужын 20-30 кире кижи тузаланып турган болзо, 2017 јылда болуш алган улустыҥ тоозы 300-теҥ ашкан. Былтыр јал тӧлӧбӧс юридический болуш 125 кижиге 679 учуралда эдилген. Бу улустаҥ 122 кижиге юрболуш Горно-Алтайскта ла јӱк 10 кижиге аймактарда эдилгени јуртта јаткандар мындый арга барын ас билерин, керек-јарактарында оны толо тузаланбай турганын керелейт.

Оныҥ учун јасак аайынча кыска јартамал эдип ийели.

Акча-јал тӧлӧбӧс юридический болушты мындый улус алар аргалу:

акча-кирелтези ас граждандар;

Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандары;

Россия Федерацияныҥ Геройлоры, СССР-дыҥ Геройлоры, Социалистический Иштиҥ Геройлоры;

кенек балдар, ӧскӱс балдар, ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдар;

каршулу керектер эткендердиҥ ле тербезендеп баскандардыҥ учреждениелеринде туткан, тӱрмеде отурган јажы эр кемине јетпеген балдар;

бойы аайланып јӱрӱп болбос деп, јаргы јӧптӧгӧн улус;

65 јаштаҥ ашкан улус – аргачылык ишле колбулу эмес сурактарла;

Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде концлагерьлерде ле геттолордо болгондор.

Бу адалган бӧлӱктерге киргендер Россия Федерацияныҥ граждандары болор учурулу.

Јал тӧлӧбӧс болуш јетирген юристтер олорго баштанган улуска тургускан сурактары аайынча јартамал эдер; олордыҥ адынаҥ угузу бичиктер, комыдалдар, баштанулар ла тап-эрик ӧскӧ дӧ документтер белетеерине болужар; јаргыларда, государстволык ла муниципал јаҥдарда ла организацияларда баштанган улустыҥ јилбӱлери учун туружар аргалу. Эмдиги ӧйдӧ адвокаттардыҥ ла юристтердиҥ болужы баалу-чуулу керек болгонын ајаруга алза, јал јогынаҥ эдилген болушты тузаланар ла керек.

АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Турованыҥ јуунда јетиргениле, адалган министерство улуска јал тӧлӧбӧс юридический болуш јетирери јанынаҥ АР-дыҥ Адвокаттар палатазыла јӧптӧжӱ тургузат. Тургуза ӧйдӧ бу јӧптӧжӱ аайынча республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде бийик билгирлерлӱ 36 адвокат иштеп јат. Олорго ижи учун тӧлӧйтӧн акча республиканыҥ бюджединде темдектелет. Онойдо, ӧткӧн јылда јал тӧлӧбӧс юридический болушты јетирерге бюджетте 300 муҥ салковой акча темдектелген болзо, 2019 јылга берилип турганы 520 муҥ салковой.

Улустыҥ баштанган сурактарыныҥ ас эмези јаткан туразы ла коммунальный јеткилдештер учун акча тӧлӧӧр тушта, ӧскӧ дӧ учуралдарда јонјӱрӱмдик болуш аларыла, кенек ле ӧскӱс балдарды јадар јерле јеткилдеериле, јажы једип эмезе кенеп, пенсияга чыгарыла колбулу сурактар болгонын Ольга Турова куучындаган.

Оныҥ айтканыла, эл-јонго јал тӧлӧбӧс юридический болушты анайда ок государстволык јаҥныҥ органдары ла олордыҥ учреждениелери база јетирет. Онойдо, 2019 јылда РФ-тыҥ юстиция аайынча министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыла кожо ай сайын ӧткӱретен иштер темдектелген. Олордо государстволык ла муниципал јеткилдештер эткен тӧс јер (МФЦ), карыган ла кенек улустыҥ 3-чи республикан интернат-туразы, ӧскӱс ле эне-адазыныҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ школ-интернады, кезедӱлерди бӱдӱрер федерал службаныҥ Алтай Республикадагы учреждениелери туружар.

Јал тӧлӧбӧс юридический болуш аларга баштанган улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧгӧнин АР-дыҥ Адвокаттар палатазыныҥ президенти Александр Ганжа јуунда темдектеген. Оныла колбой, республикан бюджетте адвокаттардыҥ јал-акчазын тӧлӧӧргӧ темдектеген акча јетпей турганын ол айткан. Берилген акчаныҥ кӧп сабазы алдындагы јылда иш учун тӧлӧбӧгӧн тӧлӱлерди јабарга барат. Темдектезе, 2019 јылга бюджетте адвокаттардыҥ ижине 520 муҥ салковой темдектелген. Олордоҥ 487 муҥ салковой былтыргы тӧлӱлерди тӧлӧӧрине барза, бир јылга берилген акча тулаан айда тӱгенип јат. Оныҥ учун јал тӧлӧбӧс юридический болушка бюджеттеҥ берип турган акчаны кӧптӧдӧр керек деп, Александр Ганжа ајарган.

Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ адвокаттарга иштеерге таҥынаҥ башка кып берери керегинде сурак бӱтпей турганын ол база темдектеген. Адвокаттардыҥ палатазы јал тӧлӧбӧс юридический болуш јетирген улустыҥ тооломын кӧптӧдӧри, юрјеткилдеш учун тӧлӧгӧн акчаныҥ кемин јаҥыдаҥ кӧрӱп кӧптӧдӧри ле јасакка ӧскӧ дӧ кубулталар эдери керектӱ болгонын јуунда айткан.

Јал тӧлӧбӧс юридический болуш јетирер ишти бистиҥ тергееде Адвокаттардыҥ палатазы ла ГАГУ ӧткӱргенин РФ-тыҥ юстиция аайынча министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Веретенникова ајарып, бу сӱрекей ас болгонын айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, мындый иште турушкандардыҥ тоозын кӧптӧдӧр, государстволык эмес јал тӧлӧбӧс юрболуш јетирерин ӧскӱрер керек.

2013-2014 јылдарда јал тӧлӧбӧс юридический болуш јетирер ишке республикан бюджеттеҥ 1 млн салковой акча чыгарылып туратанын Эл Курултайдыҥ јасакберим иш ле эл политика аайынча комитединиҥ јааны Виктор Ромашкин айдып, бу тоого ойто келер, 2020-2021 јылдардыҥ бюджединде база 1 млн салковойдоҥ темдектеер керек деген. Ол анайда ок јал тӧлӧбӧс юрболуш алган улустыҥ тооломын ла юристтердиҥ эдип турган јеткилдештерин элбедер шӱӱлтелерле јӧпсинген.

Тӧрги шӱӱжилген сурак аайынча келиштире јӧп јараткан.

Јуунда анайда ок АР-дыҥ парламентиниҥ келер сессиязыныҥ сурактары шӱӱжилген. Сессия кочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧдӧри темдектелген.

Тӧргиниҥ јуунын Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрген.

Светлана КЫДЫЕВА