Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Алтайыстыҥ байлыгы – аҥ-кужы, балыгы

25.06.2019

–Сууныҥ аҥын сыймап тутпай… кӧӧркийдиҥ куйругыла ойноп турала, кӧксинеҥ тудуп албай… – оноҥ кенетийин, тала берген кижи чилеп, бастыра бойы курулып келеле, эрдин кӧгӧртӧ тиштенип ийди –в-в, в-в, ых-х!…

Карабай чараганды jарат jаар ыраак мергедеп ийди. Балык кӱнниҥ чогына, мӧҥӱн чилеп, суркурап, jаратта койу jыраалардыҥ ортозына барып тӱшти…

Карабаш кеден торбычказын ийини ажыра салынып ийеле, jырааныҥ ортозында октолып jаткан балыкты бажынаҥ тудала, торбычкага кийдире таштап ийди…

Л. Кокышев, «Туулардаҥ келген балдар»

Балыктардыҥ алтай аттары

 

Чараан, чараган–хариус

Алабука – окунь

Сӧӧк балык–ерш

Суртай – елец

Кумар, сары балык–осетр

Бакабаш, бактамаш широколобка

Кызык – сиг

Тыран – лещ

Чортонщука

Балбакбаш–подкаменщик

Ак балык–нельма

Чодрак – сибирский голец

Тоҥбос балык – карась

Ӱркене — икра

Бел – таймень

Азыбаш – карп

Осман, боской – стерлядь

Сыла – судак

Корты – налим

Кара балык – линь

Битӱрген – пескарь.

 

…Ӧлӧ-чоокыр канаттарлу кызыл-кӧк чараган jалтырт эдип, балыктардыҥ алдына чыга конуп, сурады:

–Jуунга ончогор jуулдыгар ба? Келген болзоор, ачар керек.

–Ачар, ачар! – деп, аткыстый тизилип калган балыктар айдышты. Олор чакпынга араай jайканыжып турулар.

–Jе бат – деп, байагы ӧлӧ-чоокыр кӱдӱреш кӱлӱк куучынын баштады. –Бис бӱгӱн jаан сурак шӱӱжип jадыс. Кӧлдиҥ суузы артап jат. Улай ла айры бутту кокымай кӧлиске кара неме чачат. Ол jастыкса, сӱреен кӧп нӧкӧрлӧрис кырылат…

А. Ередеев, «Ажуда балыктар»

 

…Айулар ончолоры ичегенде кыштабай турганын аҥчы кӧслӧ кӧрӱп, туштап та јӱрген. Кузукту јылда айу кар тереҥжигенче аркадаҥ айрылбас. Оны ла јиир болуп, айланыжып јӱрер. Оноҥ тереҥ кыштыҥ бойы тӱшсе, кажы бир мӧштиҥ тӧзинде кӱбӱрге казынып алала, узак уйкузына атанып калар…

…Быјыл кар да тереҥ тӱшкен, јемит те ас, албаа да база андый ла эди. Jол-јорыгыҥ та кандый ла болбогой…

Кылганы килтирегенинеҥ ле беретен болзо, ол агас-сарасты бойым билерим – деп, Тийиҥчи талканду баштыгын сыймалады…

Э. Тоюшев,

«Тайга кычырза»

 

Аҥдардыҥ алтай аттары

Элик – косуля

Куран – самец косули

Керекшин – самка косули

Чаап – косуленок

Сыгын – марал

Мыйгак – самка марала

Тугуш – мараленок

Булан – лось

Энкен, тижи булан – лосиха

Буланныҥ бозузы – лосенок

Ак кийик – северный олень

Чоокыр аҥ – пятнистый олень

Jеерен – дзерен

Jердиҥ текези – горный козел

Аркар, кочкор – архар (дикий баран)

Jуҥма – дикая коза

Тооргы, табыргы – кабарга, мускусный олень

Какай, jердиҥ чочкозы – кабан, дикая свинья

Койон – заяц

Тӱлкӱ –лиса

Jеекен – росомаха

Борсык – барсук

Тарбаган – сурок

Мӧндӧлӧ – детеныш сурка

Ӧркӧ, jумуран – суслик

Ак-којоор – крупный суслик с белым животом

Кумдус – бобр

Айу, мајалай – медведь

Бӧрӱ – волк

Арчы, кызыл бӧрӱ – красный волк

Ирбис – снежный барс

Шӱлӱзин, чокондой – рысь

Мааны – манул (дикая кошка)

Тийиҥ – белка

Бабырган, кее куш – белка-летяга

Кӧрӱк – бурундук

Jалман – тушканчик

Сыгырган – пищуха, сеноставка

Момон, тескери таман – крот

Кушкулы, солоҥой, калазак – колонок

Камду – выдра

Агас, јолос – горностай

Суузар – куница

Киш, албаа – соболь

Токтонок – ласка

Торос – мамонт

Каракула, арслан – лев

Бар – тигр

Jарганат – летучая мышь

Тӧӧчинек, тӧӧчычкан – бурозубка

Кӱскинек, jерчычкан – мышь-полевка

Jараа, jаракан, кирпин – еж

Мечин, кижи-кийик – обезьяна.

 М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ ишчилери белетеген

ТОП

Јаркынду јол кӱӱнзеген јуун

Кӱчӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде Эл Курултайдыҥ јетинчи тудузыныҥ ээчий XXII сессиязы ӧткӧн. Спикер Артур Кохоев башкарган јуунда 41 депутаттаҥ 38 депутат турушкан. Сессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, онойдо ок эл-тергеелик јаҥныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ, республикада федерал бӱдӱреечи орган-дардыҥ башкартуларыныҥ башкараачылары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары ла депутаттар советтериниҥ председательдери, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузы турушкан.

Тергеебисте јолдор јазалат

Кӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде «Чуйдыҥ јолы – Алтын-Кӧлгӧ јетире» федерал трассаныҥ автомобильный јолыныҥ баштапкы эки бӧлӱгиниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Бу учурлу керекте Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев туруштылар. «Бу јолдыҥ бистиҥ бӱгӱн ачып јаткан текши узуны 14 километр эки бӧлӱги Кызыл-Ӧзӧк, Куташ ла Карасук јурттар ӧткӱре ӧдӧт. Мынаҥ озо бу

Конструктивный диалог с представителями Общественной палаты

Глава Республики Алтай Олег Хорохордин во вторник, 16 ноября, провел рабочую встречу с членами Общественной палаты Республики Алтай. Руководитель региона подчеркнул, что конструктивный диалог с представителями Общественной палаты позволяет детально обсудить и решить много социально значимых вопросов. «Сегодня многое зависит от тесного взаимодействия исполнительных и законодательных органов государственной власти, органов местного самоуправления с представителями общественности.