Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Јасактыҥ ээжилерин јаантайын бӱдӱрер керек

01.10.2019

2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 4-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагыныҥ јаргы участогы 15 јылдыгын темдектеп јат. Оҥдой аймактыҥ јӧптӧштиреечи (мировой) јаргычызы болуп Наталья КАТАШЕВА он јыл иштеп келген. Бӱгӱн оныла иштиҥ уч-турулталары, јӧптӧштиреечи јаргычыныҥ ижиниҥ учуры керегинде эрмек-куучын ӧдӧт.

—Наталья Николаевна, он јыл кайра кӧрзӧ, Слердиҥ јӧптӧштиреечи јаргычы болуп иштегенигер недеҥ башталган, иштиҥ уч-турулталары кандый?

—2009 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 18-чи кӱнинеҥ ала Оҥдой аймактыҥ јаргы участогыныҥ јӧптӧштиреечи јаргычызы болуп иштеп баштагам. Чертти Оҥдой аймактыҥ јаргызында алгам. Мында јаргыныҥ участогы тӧзӧлӧрдӧ, баштапкы јӧптӧштиреечи јаргычы болуп Зоя Николаевна Раднаева иштеген. Оныҥ кийнинеҥ јӧптӧштиреечи јаргычыныҥ молјуларын А. Ф. Сатлаев бӱдӱрген. Андрей Феофанович ол тушта Шабалин ле Оҥдой аймактардыҥ участокторында иштеген. Эки бӧлӱкте иш болзо кандый боло беретен эди — иш чогула бербей база. Мен ишке чыгарымда, иш-керектердиҥ кеми сӱрекей кӧп болгон. Ченемел де јетпей турган, је ӧй ӧткӧниле коштой ченемел де келген.

Јаргыныҥ участогы алдында ӧйдӧ аптека болгон эски турада иштеген — тураныҥ ичи соок, архив салатан кып јок болгон. Тургуза ӧйдӧ нацбанктыҥ туразы болгон турада иштеп јадыс — кыптар јеткилинче, телкем.

—Кандый учуралдарда улус јӧптӧштиреечи јаргыга баштанар аргалу, кандый учуралдарда — аймактыҥ? Бу јанынаҥ булгалыш болуп ла турган болбой?

—Оҥдой аймакта бу јанынаҥ кандый да булгалыш болбойт, керектерди кӧрӧри јасакчы нормаларла аайлаштырылат. Кезикте јӧптӧштиреечи јаргычы кӧрӧтӧн керек аймактыҥ јаргызында болуп калат, эмезе јаргы кӧрӧтӧни бисте боло берет. Је оноҥ андый керектер керектӱ јанына аткарылат.

—Слер јаргычы болуп тура, кӧргӧн баштапкы јаргы керегер сагыжыгарга кирет пе? Оноҥ бери текши тоозыла канча керектер кӧргӧнигер?

—Баштапкы кӧргӧн керек административный бузушла колбулу болгон. Ӧкпӧӧриш база болгон ло, је керек јасак аайынча кӧрӱлген. Оныҥ кийнинеҥ токынай берип, уголовный, граждан керектерди токыналу кӧрӱп баштагам. Бастыра канча керектер кӧргӧнимди тоолоп ийер арга бар, је ого узак ӧй барар ла ол јеҥил эмес иш. 2017-2019 јылдардыҥ кӧргӱзӱлерин темдек эдип алалы. 2017 јылда бис башка-башка бӱдӱм 2494 керек кӧргӧнис, 2018 јылда — 2995, 2019 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында — 1405 керек.

—Оҥдой аймактыҥ эл-јоны јӧптӧштиреечи јаргыга кандый сурактарла баштанат?

—Сурактарла эмес, а некелтелерле деп айтса, јастыра болбос. Уголовный керектер јанынаҥ алза, андый керектердиҥ тоозы, алдында ӧйдӧгизине кӧрӧ, астап калган. Граждан керектер билениҥ улузы айрылышканы, алименттер тӧлӧдӧри, чаазынга кол салала, акчазын кайра јандырбаганы аайынча сурактарла колбулу болот. Кӧп саба учуралдарда кредит тӧлӧмирлерди, коммунальный чыгымдарды, каландарды ла јуунты акчаны тӧлӧдӧри јанынаҥ улуска эдилип турган некелтелер болот.

—Јӧптӧштиреечи јаргы керегинде текши оҥдомолло болзо, бу јаргы бурулу улусты кезедери эмес, а улусты бир тӱп-шӱӱлтеге экелер, јӧптӧштирер учурлу деген оҥдомол бар. Эмезе онызы тегин ле сӧстӧр бӧ?

—Јӧптӧштиреечи јаргычыларда јӧптӧштирери јанынаҥ кандый да аҥылу ээжилер јок, мындый эп-арга билениҥ улузы айрылыжарга турган ла таҥынаҥ бурулаштарла колбулу учуралдарда тузаланылат. Аймактардыҥ јаргылары ла чылап ок, эки јаны јӧптӧжип, бир шӱӱлтеге келзе, керекти кӧрӧрин токтодып ийедис, кезикте јӧптӧшкӧнин јӧптӧйдис. Јӧптӧштиреечи јаргычылар јаҥыс ла јӧптӧштирери керегинде сананар учурлу деген шӱӱлте чек чындык эмес. Бастыра керек-јарак бӱгӱнги јасакберим аайынча ӧдӧт. Арга бар болзо, јӧптӧштиреечи јаргычы јӧптӧжӧриниҥ аайын ла эки јаны јӧптӧшкӧни неге экелерин јартап берет.

—Билениҥ айрылыжарга јаткан улузы јаргы ӧйинде бой-бойын оҥдожып, айрылышпас деген јӧптӧжӱге келип турган учуралдар кӧп болот по?

—Билениҥ улузын айрыыры керегинде керекти кӧрӧри бир айдаҥ кӧп эмес озолодо јӧптӧлӧт. Керек болзо, примирение дегенине ӱч айга јетире ӧй берилет, бу ӧйдиҥ туркунына билениҥ улузы айрылары-айрылбазы јанынаҥ чокым шӱӱлтеге келет. Је исктеҥ мойношкон учуралдар бистиҥ участокто ас болгон.

—Бойыгардыҥ ӧмӧлигер керегинде тоолу сӧс…

—Јаргыныҥ участогында иштеп тургандар: ӱч госслужащий, јаргычыныҥ болушчызы Руслана Юрьевна Корчагина, јаргыныҥ јууныныҥ качызы Ольга Павловна Тойляшева, јаргыныҥ качызы Айсулу Викторовна Тоймогошева. Делопроизводитель Наталья Оинчиновна Майманова, ишмекчи Николай Евгеньевич Черепанов участок тӧзӧлгӧнинеҥ ала иштеп јат деп айдарга јараар. Курьер болуп Светлана Юрьевна Матвеева иштейт, служебный кыптардыҥ јуунадаачызы — Любовь Яковлевна Тантыбарова. Бастыразы ченемелдӱ улус, бойыныҥ молјуларын ак-чек бӱдӱрет.

—2019 јыл јаҥыс ла слердиҥ јаргы участогорго юбилейный јыл эмес, је анайда ок РФ-тыҥ телекейлик юстициязына юбилейный — 20 јыл! Бу ӧйдиҥ туркунына кандый солынталар болгонын темдектеп ийер эдигер?

—Јӧптӧштиреечи јаргычыныҥ бӱгӱнги ижи алдындагызынаҥ кӧбизинде башкаланып јат. Мен јаргычыныҥ болушчызы болуп иштеп баштап турарымда, эдилген кубулталарды кодекстерге јелимдеп туратаныс. Чаазын-бичиктеги комментарийлерле башкарынганыс. Јаргыныҥ ижи-ченемели керегинде јетирӱлер ас болгон.

Тургуза ӧйдӧ «Консультант плюс» программа јогынаҥ канай иштеери керегинде сананарга да кӱч. Ол программа иштебей турза, бастыра иш тура берип турган деп айдарга јараар. ПИ «Амирс» деген программа озо баштап кӱч иштеп баштаган, ол тушта бу учына јетире јазалбаган программа болгон. Эмди ижис бу программа јогынаҥ болбос то, керектӱ бастыра јетирӱлер анда бар.

2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала јаргыныҥ јууныныҥ аудиопротоколы кыйалта јогынаҥ болор учурлу деген ээжи иштеп баштаган, эмди бу јаҥыртула башкарынып иштеерис.

АР-дыҥ јаргы участокторыныҥ бастыра ӧмӧликтерин, ветерандарын, тергеениҥ јӧптӧштиреечи јаргычыларыныҥ ижин јеткилдеери аайынча комитеттиҥ, АР-дыҥ «Јӧптӧштиреечи јаргычыларыныҥ ижин јеткилдеер тӧс јер» деген казенный учреждениезиниҥ ӧмӧликтерин РФ-тыҥ јӧптӧштиреечи юстициязыныҥ 20 јылдыгыла уткуп турум.

Јаргыныҥ участокторыныҥ ӧмӧликтери бой-бойлорын јакшы билер, јӧп-шӱӱлтелериле болужат, ченемелиле ӱлежет. Мындый айалга мынаҥ да ары болзын деп кӱӱнзейдим. Бастыразында једимдӱ иш, бек су-кадык, айыл-јуртта амыр-тыш болзын.

—Юбилей јаҥыс ла уч-турулталарды кӧрӧри эмес, је анайда ок келер ӧйгӧ амадулар тургузары болот…

—Ишти бу ла кеминде ӧткӱрер, ӧйдӧҥ соҥдобос, јаҥы технологияларды иште тузаланар керек. Быјыл кӱчӱрген айда Оҥдой аймактыҥ јаргызы 95 јылдыгын темдектеер. Мыныла колбой аймактыҥ јаргызыныҥ ӧмӧлигин, јаргыда башка-башка ӧйлӧрдӧ иштеген улусты — Александр Пионерович Шургенчиновты, Надежда Николаевна Инееваны, Аржан Валерьевич Кыдыевти юбилейле уткуп, једимдер, ырыс, бек су-кадык кӱӱнзеп турум.

—Эрмек-куучын учун быйан, Наталья Николаевна. Слерди ле ӧмӧлигерди юбилейигерле база уткуп турус. Каруулу, јаан учурлу ла јеҥил эмес ижигерде једимдер кӱӱнзейдис.

Јаргыныҥ участоктогындагы ижи керегинде З. Н. Раднаева,

Э. А. Тузачинова, С. Б. Пупыева ла

Р. Н. Кудачина эске алынат

 

З. Н. РАДНАЕВА, Оҥдой аймактыҥ јаргы участогыныҥ јӧптӧштиреечи јаргычызы (2004-2008 јылдар): «Мындагы ижимди 2004 јылдыҥ ӱлӱрген айында баштагам. Баштапкы ӧйдӧ тӧс ишке ӱзеери кадрларды талдап, ишке алары јанынаҥ иштеерге келишкен. Анайда ок иштейтен улуска инструкциялар, керектердиҥ номенклатуразын белетеерге келишкен, јаҥы иштеп баштагандарла ченемелимле ӱлешкем. Јаргыныҥ участогыныҥ ӧмӧлиги тӧзӧлгӧн соҥында, иштеп турган турабысты ла оны айландыра јерди келиштирте јазаганыс ла јарандырганыс.

Баштапкы ӧйлӧрдӧ тоозы кӧп граждан, административный ла уголовный керектердиҥ аайына чыгар керек болгон, туку оройго јетире иштеерге келижетен. Ого ӱзеери, меге ол ӧйдӧ Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јӧптӧштиреечи јаргычызыныҥ молјулары база салылган болгон.

Ол ӧйдӧ АР-дыҥ јӧптӧштиреечи јаргычылардыҥ ижин јеткилдеери аайынча комитеди јӧптӧштиреечи јаргычыныҥ болушчызыныҥ јамызын кийдирери, јаргы участоктордыҥ материально-техникалык јеткилдежи јанынаҥ јаан кемдӱ иш ӧткӱрген. Озо баштап болушчы болуп Э. А. Тузачинова иштеген, оноҥ ол декретный амыралтага барарда, ӱредӱзин јаҥы божоткон Е. А. Туйденева оныҥ ордына иштеген. Бу улус ижине сӱрекей каруулу болгон, олор эмди де јаргыныҥ системазында једимдӱ иштеп турганыла оморкойдым. Бис кожо иштеген ӧйдӧ алылган ченемелдери олорго бӱгӱнги ижине камаанын јетирип турганында алаҥзу јок.

Шабалин аймактыҥ јаргызындӧӧн иштеп барып јадала, мен токыналу болгом — јаргыныҥ участогыныҥ ӧмӧлигиниҥ ижи кӧндӱгип калган болгон. Ӧмӧликти юбилейле уткуп тура, једимдер, турумкай иш ле арбынду ишјал болорын кӱӱнзейдим».

Э. А. ТУЗАЧИНОВА, Оҥдой аймактыҥ јӧптӧштиреечи јаргычыныҥ болушчызы (2005-2018 јылдар): «Оҥдой аймактыҥ јаргы участогына институтта ӱредӱни божоткон кийнинеҥ иштеп келгем. Зоя Николаевнаныҥ эрчиминиҥ ле профессионализминиҥ шылтузында баштапкы ӧйлӧрдӧги уур-кӱчтерди јеҥӱлӱ ӧдӱп чыкканыс. Бӱгӱнги ӧйдиҥ ижиниҥ тӧзӧлгӧлӧри шак ла ол ӧйдӧ тӧзӧлгӧн ине.

АР-дыҥ јӧптӧштиреечи јаргычылардыҥ ижин јеткилдеери аайынча комитеди, С. А. Майжегишев бойы јаргыныҥ участокторыныҥ материально-техникалык јеткилдежине јаан ајару эткениниҥ шылтузында олор бӱгӱн јарамыкту айалгаларда иштейт. Наталья Николаевна Каташевага, јаргыныҥ участогыныҥ ӧмӧлигине ӧмӧ-јӧмӧ иш, јӧмӧлтӧ-болуш учун быйанымды айдып турум. Бастырагарды юбилейле уткыйдым».

С. Б. ПУПЫЕВА, Оҥдой аймактыҥ јаргы участогыныҥ јаргы јууныныҥ качызы (2004-2013 јылдар): «Јаргычы З. Н. Раднаевала, јаргыныҥ качызы М. Н. Яльчинала, делопроизводитель Н. О. Маймановала, болушчы Э. А. Тузачиновала, техишчилер Н. С. Шалдановала, Н. Е. Черепановло, С. Ф. Амыевле, В. П. Курдаковала јаргы участок тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала иштегем. Баштапкы ӧйлӧрдӧ ижистиҥ материально-техникалык јеткилдежиниҥ айалгазы кӱч болгон, је бис аргаларды таап иштегенис. Ӧмӧлик нак, иштеер бирлик кӱӱн-санаалу болгон.

Баштапкы уголовный керекти канай кӧргӧнис сагыжыма кирет. Зоя Николаевнала кожо 50 градус кире сооктордо барып, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јаргы участогында керектерди кӧрӱп туратаныс.

Оҥдой аймактыҥ јаргы участогында 2013 јылга јетире иштейле, иш јанынаҥ байлык ченемел алгам. Кожо иштеген улуска јаан быйанду јӱредим».

Р. Н. КУДАЧИНА, Оҥдой аймактыҥ јӧптӧштиреечи јаргычызыныҥ јаргы участогыныҥ јаргы качызы (2006-2015 јылдар): «Мында јаргыныҥ качызы болуп он јылга јуукташ иштегем. Бойымныҥ ижим аайынча канцелярияныҥ, кадровый ишти бӱдӱргем, бастыра бӱдӱм керектер бӱдерин шиҥжӱде туткам. Баштапкы ӧйлӧрдӧ иш-молјулардыҥ кеми јаан болгон, је бис ижисти аайлу-башту эдип тӧзӧп алганыс. Иштеҥ бош ӧйдӧ ӧмӧлигисле амырап барып туратаныс — кышкыда чанала јыҥылап, јайгыда — ар-бӱткен барып.

Ӧмӧликке јаргыныҥ ижинде једимдер, турумкай болорын кӱӱнзеп турум».

Е. МАТВЕЕВА

ТОП

«Баатырларыс ойгонып калды…»

(Башталганы 1-кы номерде) «Алтын-Эргек» кай чӧрчӧкти сценада «Ээлӱ кайдыҥ» турчыларыла кайлап отурыс. Ол тушта мениле саҥ башка учурал болгон. Кандый да ӧйдӧ сӱнем чыга бергендий, бойымды ӱстинеҥ тӧмӧн ајыктап турум. Топшуур согуп турганымды кӧрӧдим. Ол ло ок ӧйдӧ коштойындагы, алдыгы, ӱстиги телекейлерге јӱрӱп, олордо не болуп турганын, ондогы јӱрӱмди база кӧрӱп турум. Ончо ло бойым

Малдыҥ сӧӧк-тайагыла тудуш јаҥдар

Кыптунак Малды сойгон кийнинде эҥ ле озо этле кожо кыптунакты кайнадар учурлу. Јаак Эки јаакты айрыйла, бирӱзин тургуза ла кайнадар. Оноҥ башка эки јаак јадала, «арткан этти јип салар». Ол тушта этти јизе, курсакка бодолбос. (К. И. Санин) Кары Карыны энедеҥ јаҥыс бӱткен кижи јарбас керегинде албатыда чӱм-јаҥ бар. Оныла колбулу мындый кеп-куучын арткан: «Бир

Јаҥарыс бистиҥ Алтайга јаҥыланзын

Јаҥы Койон јылдыҥ бажында телеҥит јаҥарыс коштойындагы Алтай крайда профессионал студияда јыҥыраганын интернетле «нӧкӧрлӧжип» турган улус уккан-кӧргӧн лӧ болбой. Оны кӧргӧн кижиниҥ база ла катап «Улаган тыҥ!» деп, кӧксине чабынар кӱӱни келер. Бу узак јолды кӱчсинбей, Улаган аймактыҥ кеендикти, узанышты ла спорттыҥ албаты бӱдӱмдерин элбедер тӧс јериндиҥ башкараачызы Мерген Тельденовко, Алтай Республиканыҥ ат-нерелӱ артисттери Марина