Алтайдын Чолмоны

«Алтайды мен коомой ӧзӱмдӱ тергее деп айдар кӱӱним јок»

12.11.2019

Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ӧткӧн талдаштарында Олег Хорохордин быжу јеҥӱ алган. Политологтор јаҥы башкараачыны  тӧп кылыкту, је  чокым керектерде эрчимдӱ кижи деп айдыжат. Алтай Республиканыҥ јаҥы башчызы иштеген ӧйинде кажы ла аймакта јаҥыс катап эмес болуп, јурттардыҥ тал-ортозынаҥ кӧбизине јеткен. Ол аҥылу сигнал јок автомобильдӱ маҥтадат, экономклассла учуп јат ла Россияныҥ эҥ кӧп нацияларлу тергеезиниҥ кажы ла кижизин угарга белен — ол оок-теек ле кереги јок сурактар јок деп чотойт. «ФедералПресске» берген интервьюзында Олег Хорохордин «Сибирьдиҥ эрјинезиниҥ» губернаторы болорго кандый болгоныла ӱлежип, јаан предприятиелер јогынаҥ экономиканы канай  ӧзӱмдӱ эдерин куучындаган,      РФ-тыҥ субъекттерин бириктирер деген сурак нениҥ учун турбай турган деп суракка каруу берген.

«Кадрлардыҥ иженчилӱ резервы»

— Олег Леонидович, Слер ӧткӧн талдаштардыҥ турулталарыла болорзынып туругар ба? Ӱнбереечилердиҥ турушканын ла ӧскӧлӧрин де кандый деп баалап туругар?

— Быјыл эл-јон бир уунда республиканыҥ башчызын ла тергеелик парламенттиҥ депутаттарын талдаган. Ӱнбереечилердиҥ турушканы ороондо эҥ кӧп явкалардыҥ тоозында ла Сибирьде эҥ кӧп болгон — 49,87%.

— Тергеелердиҥ талдаштарында ондый явка ас болуп турган…

— Ого ӱзеери кӧп нацияларлу республикада ол сӱреен јакшы турулта. Республикада талдаштар конкуренттерлӱ, ачык, ак-чек ле кандый бир бузуштар јоктоҥ ӧткӧн деп, мен слерге бӱдӱмјилӱ айдарым. Оны Россияныҥ Тӧс талдаачы комиссиязында темдектегениле бис оморкойдыс.

— Јамыга турган кийнинде Слерге кадрлардыҥ сурагыла иштеерге јеҥил боло берди бе?

— Удурумга башчы болорымда, мен, чын ла, кижини ижинеҥ јайымдаар тап-эрик јок, јӱк кӧстӧӧр аргалу болдым — онызы Алтай Республиканыҥ Конституциязында айдылган. Бир канча ай бис кадрлардыҥ сурагыла иштегенис. Бисте конкурс ӧткӧн, бис РАНХиГС-тиҥ эксперттериниҥ болужыла кадрлардыҥ резервин — «Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ командазын» тӧзӧгӧнис.

— «Россияныҥ лидерлери» деп федерал конкурстыҥ кийнинде кадрлардыҥ ондый конкурстары сӱреен јарлу боло берген ле, ончозынаҥ кӧргӧндӧ, олор турулталу иштейт — кадрлардыҥ резервин тӧзӧӧринде болужат.

— Эйе, бис ондый конкурс ӧткӧн баштапкы тергее эмезис, је ондый јилбӱ алдында кайда да болбогон. Бисте баштапкы ла кӱнде 300-теҥ кӧп угузу келген. Ол Россияда эҥ бийик тоо.

— Улус иш јок узак отурган? Кӧп улус бойын ла јайалталарын кӧргӱзер аргазын тапты ба?

— Республикада јайалталу ла јайаандыкка кӱӱндӱ улус кӧп, олор билгирлерин толо тузаланарга эмезе бойын јаҥы керекте кӧргӱзерге, экономикада, јонјӱрӱмдик ле ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде айалганы кубултарга кӱӱнзейдилер. Конкурстыҥ турулталарыла кадрлардыҥ резервине 300-теҥ ажыра кижи кирген. Бӱгӱн айдар аргам бар: бисте талдаар аргабыс бар, резервте бӱдӱмјилӱ ле профессионал улус бар. Республиканыҥ башкарузы учына јетире тӧзӧлбӧгӧн. Бистиҥ командага конкурстыҥ јеҥӱчилдери де кирер деп бодойдым. Башкаруныҥ эмдиги составы кезектей кубулар.

— Ижигерде Слер курч сурактарды ајару јок база артырбадар. Темдектезе, Талдуда тазыктыраачыны иштеҥ чыгарганын алзабыс, Слер чиновниктердиҥ баш билинижиле јуулажып баштаганаар деп айдарга јараар ба? Ого кирижер деп не санандыгар?

— Мен кемле де јуулашпайдым, мен чиновниктерди кезикте тӧзӧгӧзи јок јамандап-критиковать эдип јат деп чотойдым. Эйе, тазыктыраачы балдарды бойыныҥ транспортыла тарткан. Је ол учун иштеҥ јайладар эмес, бойыныҥ кереги учун оорып, јуртта спортты ӧскӱрип турган улуска иштеер айалгалар тӧзӧӧр керек. Мен аймактыҥ администрациязына айалганыҥ аайына чыксын деп баштангам, ол ставканы ойто артыргандар. Ол ок ӧйдӧ балдардыҥ јеткер јок болорына ајаруны эдер керек, ол баштапкы јерде турар учурлу. Эмди айалга јарталган. Талдуда керек јаантайынгы болуп турган керек эмес, је СМИ бу учуралды ла ајарып, таркадып ийген.

«Алтайды депрессивный деп айдар кӱӱним јок!»

— Алтай Республика керегинде озо ло баштап депрессивный тергее деп айдыжат. Слер ондый шӱӱлтеле јӧп пӧ? Бу шӱӱлтедеҥ канай айрылар арга бар?

— Президенттиҥ айтканыла, Алтай Республика — ол Сибирьдиҥ эрјинези. Владимир Владимирович Алтайды сӱреен сӱӱйт. Мында кеен-јараш ар-бӱткен, јакшы экология, бир сӧслӧ, бистиҥ ороонныҥ эҥ артык тергеелериниҥ бирӱзи. Је јонјӱрӱмдик-экономикалык айалга керегинде онойдо айдар арга јок. Оныҥ шылтактары кӧп: эл-јонныҥ тоозы ас, казынты промышленность, јаан предприятиелер јок. Бисте узун чӧйилген ле тыҥ эскирген энергосетьтер, электроийдеге бийик тарифтер, ишјоктордыҥ тоозы текши Россиядазынаҥ 2,5 катапка бийик. Ол ок ӧйдӧ бюджеттиҥ кирелтелери ‑ Сибирьде эҥ јабыс.

Мен республикага келеле, озо ло аймактарга баргам. Меге улустыҥ јадынын кӧрӧр, олордыҥ керексиштерин, озо ло нени тӱзедерин олордоҥ угар керек болгон. Республиканыҥ јурттарыныҥ тал-ортозынаҥ кӧбин айланып келгем. Эл-јонло кожо бис тергеениҥ ӧзӱминиҥ программазын тургусканыс ла оны «Ийделӱ Алтай» деп адаганыс. Оны бӱдӱрери аайынча Јолдыҥ картазы тургузылып јат.

— Бу программада не темдектелген? Неге јаан ајару эдип туругар?

— Программаныҥ тӧзӧгӧзинде ӧзӱмниҥ тӧс ууламјы-точкалары салылган. Озо ло ол јурт ээлем, нениҥ учун дезе республиканыҥ эл-јоныныҥ 70% — ол јуртјаткандар ла олор мал-аш ӧскӱрет. Республикада азырал-кожумактар тузаланары јаҥжыкпаган, оныҥ учун бистиҥ эт экология јанынаҥ ару, је ол баалу — бистиҥ продукцияныҥ иштеп алган баазы бийик те. Мал-ашла колбулу производствоныҥ тузазын бийиктедерге бис јаан, је бӱткедий керек эдерге турубыс — бойыста тереҥ переработканыҥ предприятиелерин ачар. Бу тушта ончо кожулта баа тергееде артар, нениҥ учун дезе Сибирьде де, Тӧс Россияда да этке ле оныҥ продукциязына суру јаантайын болот ло ол бийик. Темдектезе, Москваныҥ Усачевский ле Даниловский эки рыногында бистиҥ продукция јаан суруда ла тӱрген садылып туру.

— Тереҥ переработканы иштедери аайынча не-не эдилген бе?

— Ондый иштӱ бир канча предприятиелер бар, је онызы ас. Бу керекке акчазын саларга турган инвесторлор (эмди бары да, кӱӱнзегендери де) бисте бар. Бис бойыстыҥ јаныстаҥ олорды јӧмӧӧр иштерди тӧзӧӧргӧ белен.

Оныҥ учун мен Алтайды депрессивный тергее деп айдар кӱӱним јок. Эйе, эмди тура республика дотацияда. Биске ӧзӱм алынарга ӧй керек. Мында биске федерал тӧс јер тыҥ болужат, ол учун јаан быйаныс. Бис национальный ӱлекерлерди бӱдӱрерге эрчимдӱ иштейдис. Је мынаҥ ары кӧбизи, инвестициялык ӱлекерлер белен болзо, тергееге келетен бюджеттиҥ эмес акчадаҥ камаанду болор. Јаҥы команданыҥ кереги — ол инвестицияга, тыш аргачылыкка да, ич те аргачылыкка, кӧбизинде кичӱзине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри.

— Чокым нени эдер керек?

— Темдектезе, аргачылыкка бӱткӱлинче ачык болорында болужары. Бӱгӱн бисте бӱткӱл туризм кӧлӧткӧдӧ. Бис айалганы тӱзедерге республикада аргачылыкты јӧмӧӧриниҥ аргаларын, ол тоодо кичӱ аргачылыкты јӧмӧӧриниҥ гарантийный фондын тӧзӧйдис.

— Мал-аш ӧскӱреринеҥ, переработкадаҥ, туризмнеҥ башка республикада ӧзӱмниҥ база кандый ууламјылары бар?

— База бир ууламјы — ол агашла иштеери. Республикада Турачак ла Чой эки аймак агашту. Ороонныҥ президенти јербойында агаштыҥ тереҥ переработказыныҥ комплекстерин тӧзӧӧр сурак тургускан. Бис оны бӱдӱредис — бир канча инвесторлорло јӧптӧжӱлер ӧткӱредис. Ӱлекерлер јакшы, олорды бӱдӱрип баштазаас, кругляк агажыс Бийск ажыра Китайдӧӧн барбас. Бис јербойында ла мебель эдер полуфабрикаттар эдерис.

— Слер јӱк Россияныҥ предприятиелерин инвесторлор деп кӧрӧдигер бе айса ӧскӧ ороондордыҥ, озо ло гран-кыйузы коштой государстволордыҥ компанияларын база кӧрӧдигер бе?

— Республика ӱч ороонло гранду (Алтайдыҥ олорло госграныныҥ узуны 800 километрдеҥ узун). Ол эҥ кӧп Казахстанла колбу тудат, јурт ээлем јанынаҥ. Бистиҥ тӧс јолыс — Чуйдыҥ јолы — Монголия јаар барат. Бу јол National Geographic-тиҥ јетирӱзиле телекейдиҥ эҥ јараш он јолыныҥ тоозына киргенин уккан болбойоор. Монголияла бис культура да, национальный да, экономика да јанынаҥ колбулар тудадыс — товарооборот јылдыҥ ла кӧптӧйт. Бистиҥ ороондор ортодо визалар јоголгон кийнинде туристтер кӧптӧгӧн, калыктар ортодогы јуртээлем ярмаркалар ӧдӧт.

Удабас текши јол бисти Казахстанла бириктирер — 25 километр јол јазаары арткан. Бу ӱлекер Алтайдыҥ јурт ээлемниҥ, аш-курсактыҥ ла агаштыҥ продукциязыныҥ Кӱнчыгыш-Казахстан область јаар экспортын кӧптӧдӧр. Онойдо ок бис Казахстаннаҥ Алтай Республикага туристтердиҥ кӧптӧӧрин сакыйдыс, јолды јакалай јеткилдештиҥ сервизи ӧзӧр.

«Бис айылдаштарла нак»

— Коштойында тергеелерле колбулар бар ба?

— Бар эмей. Темдектезе, алдында бир тергее болгон Алтай крайла. Алтай Республиканыҥ эл-јоны тергеелерди ойто бириктирер деп санааркайт, ондый болбос деп бӱдӱмјилейдим — мен ого болуп келбегем. Тергеелерди бириктирер сурак 10 јыл кайра федерал кеминде турган, ол тушта кӱӱнзегендер ӱзе бириккен. Эмди ол керегинде куучын ӧтпӧй јат.

— Алтай крайдыҥ губернаторы Виктор Томенколо Слердиҥ колбулар канча кирези јуук?

— Бис најылажадыс. Ол РАНХиГС-тыҥ башкарар кадрларыныҥ резервиниҥ программазыныҥ баштапкы потогында ӱренген, мен — экинчизинде. Бис иштеги колбуларысты оноҥ до ары улалтарыс. Мен онойдо ок Сергей Цивилевло (Кемерово областьтыҥ губернаторы — ред.), Андрей Травниковло (Новосибирск областьтыҥ губернаторы — ред.) база таныш. Шолбан Кара-Оолло (Туваныҥ башчызы — ред.), Валентин Коноваловло (Хакасияныҥ башчызы — ред.), Александр Бурковло (Омский областьтыҥ губернаторы — ред.) таныш. Олорло бис јуук колбуда иштейдис. Темдектезе, Кемероводоҥ таш кӧмӱр келет, Тувала бисте культурада колбулар бар, Алтай крайла јуртээлем садужы эки јандай ӧдӧт, Новосибирскле промышленный колбулар бар. Бис ончобыс јаба федерал тӧс јердиҥ керектеринде туружадыс.

— Республикада авиаколбулар јанынаҥ кандый пландар бар?

— Бис учуштардыҥ географиязын элбедедис. Ол озо ло тергеелер ортодогы рейстер. Биске «Победа» авиакомпания келди, ол S7 компанияга конкуренция этти. Эмди Москва — Горно-Алтайск рейстиҥ билединиҥ баазы 3-4 муҥ салковой. Быјыл рейстер неделеде беш катап болор, алдында ондый болбогон. Онойдо ок бис Санкт-Петербург, Иркутск, Омск, Кемерово, Новокузнецк јаар учуштар тӧзӧӧргӧ турус. Келер јылдыҥ јазында республика ичинде учуштар болорын пландайдыс. Технический ле коммерческий учуштар болгон. Эмди Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы јурттарда 24 јыл иштебеген аэродромдорды орныктырадыс.

— Горно-Алтайскта аэропорт канайда ӧзӧр? Учуштардыҥ кӧптӧгӧни кандый да болзо јаан белетениш некеер ине.

— Горно-Алтайсктыҥ аэропортында учар ла отурар јолды 2011 јылда федерал акчага јаҥырткандар. Бистиҥ аэропорт Сбербанктыҥ ла «Система» АФК-ныҥ. Мензинеечилердиҥ планыла, калыктар ортодогы терминал тӧзӧлӧр. Олордыҥ мында јилбӱзи јаан, олордыҥ Алтайда бойыныҥ туробъект-тери бар. Темдектезе, Сбербанк аэропорттоҥ 20 км ыраагында туу чананыҥ «Манјӱрек» деп курортында тӱргени бийик канатный јол ачкан (ондый объект јӱк Сочиде Красная Полянада). Бу курортко туристтер сӱреен кӧп келет.

— Келер ӧйдӧ темир јол ачар арга бар ба?

— Темир јол бисте јок. Је мен «РЖД» ОАО-ныҥ башкараачызы Олег Белозеровло бу суракла тушташкам. Арга барын билерге биске пассажирлердиҥ ле коштордыҥ тоозын чоттоор керек.

— Алтай Республика кандый национальный ӱлекерлерде туружат?

— Бис ончого јуук нацӱлкерлерде туружадыс. Темдектезе, «Демография», «Ӱредӱлик», «Су-кадыкты корыыры» нацӱлекерлерле бис балдардыҥ садиктерин ле школдор, ФАП-тар, амбулаториялар кӧп тудадыс, эмчиликтерди ремонтойдыс, онкология, јӱрек-тамырдыҥ ооруларын астадар программаларды бӱдӱредис, ӱредӱчилердиҥ ишјалын бийиктедериле иштейдис. Мында биске федерал тӧс јер тыҥ болужат деп, мен айттым.

«Цифровая экономика» ӱлекерле тергее мен келеримнеҥ озо 1,5 јылдаҥ бӱткӱлинче Интернеттӱ ле сотовый колбулу болотон 14 субъекттиҥ тоозына кирген. Кезик ӱлекерлерле биске пилотный тергеелердиҥ тоозына кирер арга болгон. Темдектезе, бис «Јеткери јок кала» деп аппаратно-программный комплексти тӧзӧп иштеттис. «Экология» нацӱлекер аайынча тергееде сӱрее-чӧп јууп ылгаар тогус комплекс тудулар ла Маймада сӱрее-чӧп јуур завод јаҥыртылар.

— Слердиҥ Алтай Республиканыҥ удурумга башчызына тудулганаардаҥ озо тарифтерле айалга курч болгон. Эмди керек кандый?

— Бис тарифтер тергееде јурт ээлемниҥ де, агашла иштеериниҥ де, туризмниҥ де ӧзӱмине камаандузын јакшы оҥдоп, олорды јабызадарыла иштеп турус. Ӧйин айдып болбозым, ончозы јаҥыс ла бистеҥ камаанду эмес учун.

— Эмди электроийдениҥ альтернативный аргалары ла јажыл технологиялар керегинде кӧп айдыжат. Алтай Республикада олорго ајару эдилет пе?

— Алтайда јылында 300 кӱн айас турат, онызы бу ууламјыларды ӧскӱрер арга берет. Тергее кӱндӱ ӧйдӧ тузаланган электроийдениҥ 50 процентинеҥ кӧбизин бойыныҥ аргазыла јабат. Эмди бис бу электроийдени тузаланып болбозыс, нениҥ учун дезе ол баалу — оны иштеп алганыныҥ баазы сӱреен бийик. Кӱнниҥ энергетиказы дегени не? Ол – экология јанынаҥ ару, инвестициялар, иштеер јерлер. Электроийде иштеп ле оны оптовый рынокто садып турган компаниялардыҥ «Хэвел» группазы республикада кӱнниҥ электростанцияларына (СЭС-тер) инвестициялар эдерин улалтарга белен. Компания энергияны јуур промышленный накопительдӱ СЭС тургузарга пландайт, оныҥ учун бис Россияда энергия јуур аргалу бойыныҥ СЭС-и бар сок јаҥыс тергее болорыс.

Келер ӧйдӧ ар-бӱткенге каршу этпезинеҥ јер алдыныҥ тузалу казынтыларын шиҥдеерге ле казарга турус. Бисте кӧп эмес алтын казылат. Биске јаан предприятиелер јогынаҥ акча иштеп ӱренер керек.

— Айса болзо, јакшы эмес сурак — «Алтайдыҥ ӧзӧгиниҥ» салымы кандый?

— Ол аҥылу экономикалык зона болгон (ОЭЗ), 2,5 млрд. федерал акча чыгымдалган. Тудум иштердиҥ технологиязын бускандар: кӧл эки катап соолгон. Мен ол толо болгон фотоны кӧргӧм: ондо кӧп туристтер болгон! Оноор соинвесторлор до бедиреери керек јок болор эди, олор бойлоры келер эди. Турултазында он бир субъектте ОЭЗ-тер јабылган, федерал тӧс јердеҥ акча келери токтогон, бистиҥ ОЭЗ олордыҥ тоозына кирген. Тургуза ӧйдӧ объект республиканыҥ балансында, ондо инфраструктура бар: арутаар эдимдер, ӧрт ӧчӱрер бӧлӱк, јетирӱлерди ылгаар тӧс јер. Эмди бис инвестор бедирейдис.

— Нени тударга туругар?

— Ӱлекерле «Внешэкономбанк» јилбиркеген. Јаба ондо нени эдерин шӱӱжедис. Айса болзо, парктар болор. Јаан кӧл керек пе, јок по кӧрӧрис. Је ӱчинчи катап ол соолбос. Бис бу ӱлекерди тӱгезериле иштейдис, нениҥ учун дезе, Алтайда 350 гектар кемдӱ јерлер ондый ла кӧп эмес. ОЭЗ-тиҥ статузын јандырар арга јок, је јеҥилтелерди, айса болзо, ӧскӧ аргала аларыс.

Узак тудулган бир объектти — Маймадагы Тош ӧргӧӧни — бис тудуп алдыс. Технический ачылтазы болгон, улуска оны бис јылдыҥ учына јетире ачарыс.

Јурт туризмди, этнотуризмди, экотуризмди кыйалта јоктоҥ ӧскӱрер керек. Тургуза ӧйдӧ туризмди ӧскӱрер башка программа тӧзӧйдис. Оны Россия Федерацияда 2025 јылга јетире туризмди ӧскӱрериниҥ стратегиязына кийдирерис, бу программала иштееринде бис база турушканыс. Ого бистиҥ шӱӱлтелерис база кирген.

Эмди бис республиканыҥ ӧзӱминиҥ текши программазында инфраструктураны, јолдорды ӧскӱрери керегинде айдадыс. Темдектезе, «Автомобильдердиҥ јеткери јок ло чыҥдый јолдоры» деп нацӱлекер аайынча республикага кӧп акча келет. Алтай Республикага ондый акча келбеген де.

— Туризмде јаан кандый керектер пландалат?

— Бис Ростуризмде јаан аргаларлу тергеелердиҥ тоозында. Туризмде 20 кирези ууламјыны ӧскӱрерис, олорды ончозын программада темдектеерис. Бирӱзи — санаторно-курортный эмдеш. Мен јаан деген гос-
компанияларла куучын ӧткӱредим. Темдектезе, РЖД: олордыҥ бисте јыл туркунына кирелтелӱ «Турсиб» деп турист комплекси иштейт. Туристтердиҥ тоозын јылдыҥ ӧйлӧрине келиштирип кӧрӧдис, нениҥ учун дезе бисте јайгы ӱч айда ла кӧп улус келет, Чуйдыҥ јолында улайын ла пробкалар болуп јат.

— Ортостатистикалу турист Алтай Республика керегинде нени билер деп сананып туругар?

— Тегин турист токтогодый турачактарлу да, беш јылдысту отельдерлӱ де деп. Бис орто чектери бийик иностранецтер де келзин деп, сервисти јарандырарыс. Отельдерди телекейлик стандарттарла баалап, сертификаттар берерис деп сананадым. Ого бойыстыҥ кадрларысты ӱредерис.

— Манјӱрек Туулу Алтайдыҥ бренди болор бо?

— Ол эмди де бренд. Манјӱрек керегинде кожоҥдогон Эдита Пьеха санаагарга кирет пе? Јойу јӱрген ончо совет туристтер бу кӧлдӧ јуулатан. Эмди бис оны орныктырып јадыс. Ондо туулык чананыҥ курорты тӧзӧлгӧн. Ол улусты тартатан тыҥ јер болор. Ого ӱзеери ол туулык чананыҥ сок јаҥыс курорты эмес: комплекстер Алтын Кӧлдӧ, Себиниҥ боочызында, Горно-Алтайскта база бар.

Кышкы спорт ло туризм ӧзӱм алынат – бис јыл туркунына иштеерине кӧчӧрин оҥдоп турус. Темдектезе, Манјӱрек јайгыда да, кышкыда да иштейт, ондо кӱчиле тӧрт кемдӱ маунтинбайктыҥ трассалары бар. Мен бойым јыҥылагам. Јайгыда кырды ӧрӧ чыгарар отургуштарлу экскурсионный подъемникке очередь јаан болуп јат.

Онойдо ок Алтайда рафтинг јакшы ӧзӱмдӱ. Бис спорттыҥ бу бӱдӱминде телекейдиҥ чемпиондоры, быјыл дезе Австралияда мӧҥӱнди алдыс. Планыста тӱрген сууда спорттыҥ бӱдӱмдерин ӧскӱрер тӧс јер тӧзӧӧри.

— Сбербанк бойыныҥ подъемнигин тутканында Слердиҥ ӱлӱгер бар ба?

— Бойыныҥ ӧйинде Сбербанкка курорт актив болуп келишкен, алдындагы ээлери кредитти тӧлӧп болбогон. Соҥында оны ӧскӱрип баштагандар. Олор бу јерди керектӱ кемине јетирер деп бӱдедим. Мениҥ јӧмӧлтӧм — Сбербанктыҥ башкарузын мен узактаҥ бери билеримде, оныҥ учун бис ишти болгодый кеминеҥ тӱрген эткенис. Биске Сбербанктый инвесторлор кӧп келеринде бис јилбӱлӱ ле ол јанынаҥ иштеп јадыс.

— Владимир Путин тергеени ӧскӱрери керегинде јакып тура, тергеени ӧскӱреринде оныҥ кайкамчылу ар-бӱткенин корулаарын ундыбас керек деп айткан. Оны корулаарга келижет пе?

— Ол бистиҥ ижис. Бис јажыл технологияларды ӧскӱредис: агаштаҥ не-неме эдерин промышленный кемине јетирбезис, јурт ээлемде дезе экология јанынаҥ ару продукция иштеп аларына ајару эдедис, туристтер бери аҥылу энергетика аларга келип јат.

— Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ аргаларын кандый деп кӧрӧдигер?

— Бисте эл театр бар, Уралдаҥ бери эҥ артык эл музей иштейт. Бисте сӱреен јайалталу улус: олор спорттыҥ национальный бӱдӱмиле тазыктырынат, кайлап јат, ӱлгерлер бичийт ле јуруктар јурайт. «Культура» деп нацӱлекерле бис јашӧскӱримге јайалталарын ачып ӧскӱрерге культураныҥ тӧс јерин ачарга турус. Акча-манат ла керек. Иш јок то, кирелтелер ас та болзо, улус мынаҥ барар кӱӱни јок. Бийик ишјалга барып, олор ойто келгилейт, ол сӱреен јакшы.

«Шӱӱлтелерди угадым»

— Иш кӧп ӧй апарат. Бойыгарга ӧй артат па?

— Меге иштеери — ол јӱрӱмде темиккен айалгам. Бош ӧйди спортко учурлайдым, кӧбизинде экстремал бӱдӱмдерге: мотокросс, туулык чана, маунтинбайк, кӱнчыгыштыҥ кӱрештери. Качан да серфингле, кайт-серфингле јилбиркегем, меге јараган, је олорло улайын ла тазыктырынар керек. Мениҥ сӱӱген бӱдӱмим — ол ЗОЖ деп айдарым. Су-кадык јӱрӱмниҥ јозогын тергеениҥ улузына ла бойымныҥ инстаграмымда кӧргӱзерге чырмайадым.

— Слер башка-башка ведомстволордо шӱӱлтеечи-советник болуп узак иштегенеер. Нези кӱч: тӱп-шӱӱлтелер берерге бе эмезе угарга ба?

— Бу оҥдомолдорды башка кӧрӧли. Шӱӱлтеечи — ол федерал ла тергеелик јаҥныҥ органдарында јӱк ишчи, јамыны ӧрӧ барар чокым тепкиш.

— Ондый да болзо, Слерге шӱӱлтеечилер керек пе?

— Эмди менде штатта эмес шӱӱлтеечилер бар. Текши эл-јондыктыҥ шӱӱлтелерин айдар лидерлерди угары, айалганы чын оҥдооры учурлу, је бойыныҥ јӧптӧри учун каруузына јаантайын турар керек.

— Слердиҥ губернаторго јолыгар недеҥ башталган?

— 30 јашка јетире аргачылыкта иштегем, оныҥ кийнинде ле государственный иш болгон. Чокымдаза, ончозы 80-чи јылдардыҥ учында мен школдо тушта башталган. Ол ӧйдӧ кооперативтер тӧзӧлип турган. Экономика кубулып јатканы ол тушта јарт болгон. Ороондо таҥынаҥ аргачылык ӧзӱм алынып баштаган. Мениҥ адам да кооперативте иштеген. Ол бу ижин заводто цехтиҥ јааны болгон ижиле коштой бӱдӱрген. Оноҥ мениҥ «экономикалык ӧзӱмим» башталган. Мен адамга шылтай ол јылдарда кӧпти билип алгам.

— Слердиҥ эткен керектеригердеҥ профессионал јанынаҥ кандыйы артык болгон?

— Аргачылыктаҥ госслужбага келеле, мен акчаны канайда иштеп аларын билер болгом. Мен тегин ишмекчи де, аргачы да болгом — ончозын нульдаҥ баштагам. Президенттиҥ администрациязында иштеп, аргачылыктыҥ ла јаҥныҥ ортодо колбулар тударыла иштегем. Олорды тудары меге кӱч эмес болгон, нениҥ учун дезе мен аргачыларга не керегин бойымныҥ ченемелимнеҥ билгем.

— Балдараар башкараачы јамыда иштезин деп кӱӱнзейдигер бе, ол канча кире ӧй айрып турганын билип? Олорды кемдер болзын деп кӱӱнзейдигер?

— Олор ырысту болзын ла јӱрӱмде олорго јарап турган керекти этсин деп, ончозынаҥ кӧп кӱӱнзейдим. Мениҥ уулым аргачы, ол јакшы иштейт. Ол госслужащий болор кӱӱни јок. Кызым ӱренип јат, је госслужбага барбазын билер, ол ӱлекерлерле иштеер менеджер болорго туру.

— Слерде јайаандык јилбӱлер бар ба?

— Калганчы он јылда мен инновацияларла, ол тоодо инновациялардыҥ «Сколково» тӧс јерин тӧзӧӧринде иштедим. Бу ӱлекерде эмдиге туружадым. Бойымныҥ јайаандык аргаларымды мен технологический аргачыларга «инновациялык лифт» тӧзӧӧринде бӱдӱрдим. Јаҥы нени де эдери — ол јайаан керек эмей.