Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Телекейлик литературалардыҥ институдында

14.01.2020

Москвада А. М. Горькийдиҥ адыла адалган эки институт бар. РАН-ныҥ Телекейлик литературалардыҥ институды (Институт мировой литературы РАН, кыскарта ИМЛИ). Ол литератураныҥ шиҥжӱчилерин белетейт. Экинчизи, Литературный институт, бичиичилер ле кӧчӱреечилер белетейт.

Бистиҥ айдарга турганыс ИМЛИ ле оныҥ ижи-тожы керегинде болор. Санкт-Петербургта орус литератураны шиҥдеер институт (Пушкинский дом) бар болзо, Москвадагы институтта телекейлик литератураларды шиҥдегилейт. ИМЛИ-ниҥ 80 јылдыҥ туркунына бӱдӱрген иштериниҥ тоозында «История всемирной литературы» (8 том), «История русской советской литературы» (4 том), «История советской национальной литературы» (7 том). Баштапкы иште американ, немец, итальян ла оноҥ до ӧскӧ литературалардыҥ тӱӱкилик ӧзӱми бириктире шиҥделген.

Оноҥ башка ИМЛИ-де Россияда башка-башка калыктардыҥ фольклорын ла литератураларын шиҥдеп турган бӧлӱктер бар. Бойыныҥ ӧйинде фольклор бӧлӱкти В. М. Гацак башкарган, эмди В. Л. Кляус деп кижи башкарат. Совет ӧйинде «Литература народов России» деген бӧлӱкти Г. И. Ломидзе, Н. С. Надъярных башкарган. Ондо иштеп турган улус: украин, орус, белорус ла тала аайынча тӱндӱк литературалардыҥ ишчилери, Сибирьдиҥ, Кавказтыҥ ла Орто Азияныҥ улузы иштеген. 2005 јылда бӧлӱк «Литературы народов России. XX век» деп энциклопедиялык сӧзлик белетеп чыгарган. Эмди бу бӧлӱктиҥ улузы астаган да эмтир, 4-5 кижи јаан иш бӱдӱрет. Оны бис кепке базылып чыккан иштердеҥ кӧрӧдис: «История национальных литератур. Перечитывая и переосмысливая», «Нация. Личность. Литература», «Литературная классика в диалоге культур» ла оноҥ до кӧп. Кажызы ла 4-5 чыгармалу.

Бӱгӱнги ӧйдӧ бу институт кызалаҥду айалгадаҥ чыгып, јаҥы-јаҥы ла орныгып јаткан эмтир. Оныҥ тӧс шылтагы билим бу 20 јылга кӱч айалгада болуп, ӧҥжиир аргазы јок артканында: билимниҥ учуры јабызаган, ишјал јабыс, бичиктер чыгарары кӱч, јиит билимчилер астаган. Је бойыныҥ ижин јаан јашту билимчилер улалтканча. Эмди ИМЛИ-ниҥ директоры В. В. Полонский эмтир.

Быјыл ӱлӱрген айда Москвада РАН-ныҥ Телекейлик литературалардыҥ институдында билим конференция ӧтти. Оныҥ тӧс учуры — ӧс калыктардыҥ фольклорын ла литератураларын шиҥдеери, билимчилердиҥ ассоциациязын тӧзӧӧри. Конференцияга башка-башка республикалардаҥ билимчи-шиҥжӱчилер келген. Алтай Республикадаҥ конференцияда М. С. Дедина ла бу бичимелдиҥ авторы турушкандар.

Баштапкы кӱн текши докладтарды уккан кийнинде кӱреелей куучын ӧткӧн. Ондо талаларда билим айалга кандый болгонын ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱшкенис, билимчилердиҥ ассоциациязын тӧзӧӧри, јиит билимчилерди белетеери керегинде куучын-эрмек ӧткӧн.

Бир јанынаҥ, бу тӧс институт бисти 15 јылдыҥ бажында јууган. Кажы ла билимчи бу ӧйгӧ талаларда билим кандый айалгада болгонын јартаган. ИМЛИ Алтай Республикага бойыныҥ ӧйинде 9 билимчи белетеген. Олордоҥ тӧрт кижи доктор ижин корулаган: С. Суразаков, З. Казагачева, Н. Киндикова, Т. Садалова, беш кижи кандидаттар: С. Каташев, Р. Палкина, М. Толбина-Демчинова, А. Конунов, К. Яданова ла о. ӧ.

Ол ӧйдӧҥ бери ИМЛИ-де ӱренген, шиҥжӱлӱ билим ижин корулаганы токтодылган учун, келер ӧйдӧ национальный кадрларды ойто такып белетеери аайынча куучын ӧткӧн.

Экинчизинде, тӧс институт кӱч айалгада иштеп турганча, талаларда билим ӧҥжип ӧскӧн. Бистиҥ НИИ-де ижи 10 јылга токтодылган литература бӧлӱк орныктырылган, литератураны ла фольклорды шиҥдеери улалганча: курч сурактар кезе тургузылып, ол аайынча билим-практикалык конференциялар ӧткӧн. Темдектеп алза, Астанада тӱрк литературалардыҥ ӱйеленгени (периодизация), Туулу Алтайда дезе Сибирь талада кееркедим кӧчӱриштиҥ айалгазы, айдуга айдаткан ла бурузы јоктоҥ аттырткан бичиичилердиҥ аттарын такып орныктырары, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан чӱмдеечилердиҥ салымы ла энчизи керегинде иштер болгон ло ӧскӧ дӧ керектер, иштер ӧткӧн.

Оны ээчиде бичиичилердиҥ толун јажыла колбой ӧткӱрилген билим-практикалык конфренциялардыҥ турултазы таҥынаҥ бичик эттирте кепке базылып чыккан: П. Кучияктыҥ, Д. Каинчинниҥ, П. Самыктыҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де.

Анчада ла кӱч болуп турганы — бичикти кепке базып чыгарары. Акча-манат јоктоҥ улам, ӧскӧ республикалардаҥ билимчилерди айттыртары кӱч болот, олор бойыныҥ аргазыла келип турган. Экинчи кӱн билимчилер ИМЛИ-де литература билимге ле фольклористикага бӧлинип, бойыныҥ јетирӱлерин шӱӱжип кӧргӧн. Нениҥ учун дезе, билим конференцияныҥ ады да элбек болгон: «Национальные картины мира в литературах и фольклоре народов Российской Федерации». Кажы ла калык бойын аҥылап кӧргӱзерге, фольклордо ло литературада туштап турган сӱр-кеберлерге ле сӱр-темдектерге тайанып, ӧс калыктыҥ аҥылузын ачты.

ИМЛИ-ниҥ директорыныҥ болушчызы А. Ф. Кофманныҥ доклады «Национальные картины мира: теоретический аспект» болордо, А. И. Алиева «Национальные картины мира в волшебной сказке народов Северного Кавказа» деп адалды. Олорды ээчиде јербойыныҥ билимчилери бойыныҥ јетирӱлериле таныштырды. Ол тоодо Чебоксарыдаҥ, Махачкаладаҥ, Казаньнаҥ, Сыктывкардаҥ, Улан-Удэдеҥ, Ижевсктеҥ, Петрозаводсктоҥ ло Горно-Алтайсктаҥ.

Ӱчинчи кӱнде А. М. Горькийдиҥ музей-квартиразын кӧргӱскен, М. Булгаковтыҥ романыныҥ картазы деп јерлерле таныштырган. Бириктире айтса, ИМЛИ-де айалга кӱч болгонын билимчилер чике айдышты. Је ондый да болзо, олор најыларын, ӱренчиктерин ундыбай, керектӱ болзо, бойына јууп, билим конференциялар ӧткӱрет. ИМЛИ-деги «Литературы народов России» деген бӧлӱкти Казбек Камилович Султанов башкарат. Эзенде аспиранттарга јадар јер берер, аспирантурада ла докторантурада национальный кадрлар белетеер арга болор, диссертацияныҥ соведи иштеп туру деп, ол айтты. Республикалардыҥ шиҥжӱчилеринеҥ кандидат, доктор иштерин сакып турулар. Бириктире айтса, билимди канча да кире «токпоктоп» турза, је оныҥ учурын мында иштеп турган билимчилер бийик баалап, јакшы кеминде апарат.

Н. КИНДИКОВА,

филология билимдердиҥ докторы, профессор

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года        Мы, многонациональный народ Российской Федерации, соединенные общей судьбой на своей земле, утверждая права и свободы человека, гражданский мир и согласие, сохраняя исторически сложившееся государственное единство, исходя из общепризнанных принципов равноправия и самоопределения народов,

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.        Олег Хорохордин, Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели: «Мени Алтай Республиканыҥ удурумга башчызыныҥ молјуларын бӱдӱрер јамыга тудардаҥ  озо

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти. «Гуркин» деген телекейди эмдиги улус бойына ӧткӧн чактыҥ 80-90 jылдарында ачып баштаган. Ороондо башталган политикалык