Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Јуучыл-талайчы улдабыс – биске јозок

21.02.2020

Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱнинде бистиҥ кару ла тоомјылу улдабыс — оргончы сӧӧктӱ Михаил Николаевич Тондоев чыккан кӱнин темдектеп јат.

Карган адабыс, улдабыс 1949 јылда Улаган јуртта чыккан. Адазы Николай Александрович Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудаҥ јер-алтайына эзен-амыр јанып, јол јазаачы болуп ак-чек иштеген. Энези Мария Кирилловна Госбанкта бухгалтер болгон. Бистиҥ улдабыс  нак биледе балдардыҥ јааны ла эки сыйынду ла тӧрт карындашту чыдаган-ӧскӧн.

Бала, јаш тужы тӧрӧл јурты Улаганда ла ӧткӧн. Школды бу ла јуртында божоткон. Ӱредӱзиле коштой, чӧлӧӧ ӧйдӧ боксло, гимнастикала, јеҥил атлетикала, футболло јилбиркеп тазыктырынган. Улдамныҥ эске алынганыла, оогош тужында ӧскӧ уулдарла согужарга-јудуруктажарга та келижип туратан. Нениҥ учун дезе уулчакты «байдыҥ балазы», «албатыныҥ ӧштӱзиниҥ барказы» деп јабарлап туратандар. Улдамныҥ улдазы Александр Иванович Тондоев алкы бойы аргалу-чакту, чыйрак ла јурты бек болгон учун 1930-чы јылдарда айдаткан.

Тӧрӧл школын једимдӱ тӱгезип, улдабыс Михаил Николаевич бойыныҥ ӧйинде Барнаулдагы Алтайский институтка ӱренерге кирген. Ондо эки јыл ӱренип, Улаган аймактыҥ Чодро јуртында метеонаблюдатель болуп иштеген.

Ол черӱчил молјузын Владивостоктогы 22-151 таҥмалу јуучыл бӧлӱкте 1968 јылда кӱӱк-куран айларында бӱдӱрип баштаган. Улдам оноҥ ары Северодвинскте (Архангельский область), Эстонский ССР-да, Мурманский областьтыҥ  Гаджиево јуртында, Комсомольск-на-Амуре, Большой Камень ле Павловск калаларда черӱде болгон. Оныҥ кийнинде Камчаткада Јуучыл-талайчы флотто иштеп арткан. Анайып, бистиҥ оморкодубыс, јана баспас ла турумкай улдабыс СССР-дыҥ јуучыл черӱзинде сууныҥ алдында јӱзер атомный кемелердиҥ стратегический ракеталарын башкарар системалардыҥ приборлорыныҥ командазыныҥ старшиназы деп специальность аайынча 18 јылга шыдар Камчатканыҥ јуучыл флотилиязыныҥ Кызыл Мааныла кайралдаткан 15-чи эскадразыныҥ 8-чи дивизиязында турган. Улдам бир катап сууныҥ алдында јӱзер кемеде болгон аварияныҥ салтарын јоголтор иште турушканы керегинде биске куучындаган эди. Ол черӱчил молјузын 1986 јылда тӱгезип, кичӱ Тӧрӧлине јанып келген.

Улдабыс јаанабыс Анна Николаевна Мамаковала 1975 јылда амыралтага келеле танышкан. Олор 43 јыл эптӱ-јӧптӱ јуртап, эки уул ла бир кыс азырап чыдаткан. Тургуза ӧйдӧ олордо 7 кару ла сӱӱген баркалары бар. Улдабыс биске сӱреен кару, чӧлӧӧ ӧйдӧ јӱзӱн-башка таскаду-упражнениелер кӧргӱзер, бичиктер, чӧрчӧктӧр кычырар, кожоҥдоор. Анайда ок ол бисти спортко, бичик-биликке, кычырышка таскадып, текши билгирге јилбӱни кӧндӱктирген. Кандый ла сурагыска улдабыс толо ло јарт каруулар берет.

Бистиҥ улдабыс Михаил Николаевич сууныҥ алдында јӱрер јуучыл службаныҥ, иштиҥ, јуучыл керектердиҥ, аҥылу чочыдулу айалгалардыҥ бӧлӱгиниҥ ветераны (ол атомный станцияларда авариялардыҥ ликвидаторына тӱҥейлелген), Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи.

Улдабыска Тӧрӧлин коручылдыҥ ла чыккан кӱнинде су-кадык, учуктый узун јӱрӱм, јаан ла нак билезине амыр-энчӱ, ырыс кӱӱнзейдис. Кару бистиҥ улдабыс, Слер биске  јозок, бис Слердеҥ кӧпкӧ ӱренедис. Тӧрӧлине, албатызына чындык болуп, учураган уур-кӱчтерди турумкай, једимдӱ ӧдӧрине Слердеҥ јакшынак тем аладыс.

Баркаларыныҥ адынаҥ

Айлан ТОНДОЕВ

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.