Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Кайкал кептӱ чегедек – јурттыҥ музейинде

17.03.2020

Ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ энчилеп артыргыскан байлыгын чуктай јуунадып, келер ӱйелерге чеберлеп алары каруулу да, тузалу да керек. Шак мындый амадула кӧп тоолу музейлер ачылат. Музейди ачып иштееринде, бу иштиҥ чике бажында кӧгӱс кӧрӱми тереҥ, кандый ла керектиҥ учурын ыраада, ажындыра кӧрӧр улус турат.

Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јуртында јуртап јаткан јабак сӧӧктӱ Тамара Еликпаеваныҥ ады-јолы элбеде јарлу. Ол телеҥит улустыҥ тӱӱкизин, јаҥжыккан јаҥжыгуларын, культуразын кыракы јууган ла чеберлеген. Бу јуукта ол амыралтага чыгып, јербойындагы музейди башкарарын јиит улуска табыштырган.

Тамара Ивановна кыпчак сӧӧктӱ эш-нӧкӧриле эптӱ-јӧптӱ јуртап, ӱч кыс азырап чыдаткан. Кыстары айылду-јурттарлу, ада-энезине јакшынак баркачактарын сыйлаган. Олордыҥ јаан кызы бойыныҥ таҥынаҥ билелик ээлеминде, экинчи кызы Белтир јуртта медишчи болуп, ак-чек иштейдилер. Кыстардыҥ оогожы Алла Еликпаеваныҥ ады-јолы кеендикте јарлу. Оныҥ салымы, јайаан јолы санатла колбулу. Ол јайалталу јурукчы-керамист, таҥынаҥ кӧрӱлери республикада ла оноҥ до ӧскӧ јерлерде ӧткӧн лӧ ӧдӧт.

Мукур-Таркатыдагы музей бойыныҥ тӱӱкилик јолын ӧткӧн чактыҥ јетен јылдарынаҥ баштаган. Музейдиҥ тӧзӧӧчизи Б. У. Карулов деп чотолот. Ол колхозтыҥ тӧзӧлип, ичкери ӧзӱп кӧндӱккени керегинде јетирӱ-материалдар јууган. Оныҥ кийнинде сегизен јылдарда музей школдыҥ директоры Е. А. Керексибесованыҥ башкартузыла школдыҥ јаан ла јарык кыбына кӧчӱрилген. Музейдиҥ јуунтызы Н. И. Малчинованыҥ, Т. И. Метрееваныҥ, Е. И. Сюймешеваныҥ, А. М. Демчинованыҥ, А. С. Акчалованыҥ, Л. Е. Урелованыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ шылтузында кӧптӧгӧн. Јаҥырта тӧзӧшлӧ колбой колхоз јайрадылган, музейдиҥ ижи токтодылган.

Је 2002 јылда музей такып ойто эжигин кӧрӧӧчилерге В. И. Карулованыҥ башкарганыла ачкан. Јурттыҥ улузыныҥ јууган азыйгы солун эдимдери кӧп болгон. Кӧп лӧ јаны телеҥиттердиҥ башка-башка јылдарда, ӧйдӧ эдинген-тудунган эдимдери, культуралык кереестери.

Је 2013 јылда электричестводо келишпес болуп, ӧрт чыккан ла ончо јуунты кӱйген. Јӱк ле кӱлер бир экспонат арткан. Тамара Ивановнаныҥ айтканыла, «Зубр» деп адалган скульптураны 1965 јылда Кош-Агаш аймактыҥ делегациязына Монголия јаар јӱрерде олордыҥ јааны Улан Мусс акту бойы сыйлаган болуптыр. «Зубрдыҥ» чын бойыныҥ тӱӱкизин кем де билбес болгон.

Качалаҥду ӧрттиҥ кийнинеҥ Тамара Ивановна сок јаҥыс арткан кереес-артефактты јунган. Јунуп турала, кийни јанында бичилген «Бах 97» деген сӧсти ајарып кӧргӧн. Сурулап-бедиреп турала, бу скульптураны угы-тӧзинде немец тазыл-тамыр бар орус скульптор Роберт Романович Бах белетегени јарталган.

Бу музейдиҥ јуунтызынаҥ эки тӱӱкилик учурлу кереес-экспонат арткан деп айдар керек. Баштапкызы «Зубр» деген кӱлер скульптура болордо, экинчизи, эҥ јаан кайкал – озогы узбек икат деп торко-мандыктаҥ кӧктӧгӧн чегедек. Кош-Агаш аймакка ол ӧйдӧ мындый баалу-чуулу бӧс кайдаҥ келген, оныҥ баазы-чуузы ол до, эмдиги де ӧйдӧ сӱреен баалу. Чегедекти мындый торко-мандыктаҥ кӧктӧӧр деген кӱӱн-санаа кайдаҥ келген, табылган болотон деген сурак, байла, кӧп улусты кӱйбӱреткен. Чегедекти кӧктӧгӧн бӧстиҥ ӧҥи јаҥжыккан ӧҥ эмес, је кӧгӧлтим ӧҥдӱ болуптыр. Телеҥит чегедек јаҥжыкканы аайынча кызыл эмезе кызыл-кӱреҥ ӧҥнӧҥ кӧктӧлӧт. Бу ӧҥдӧр оттыҥ кереес-темдеги болгон. Кижиге, јуртка барган эпшиге билениҥ от-очогын керелегени болуп јат.

Чегедектиҥ бӧзиниҥ ӧҥи башка да болзо, је кӧкчи телеҥиттердиҥ јаҥжыккан кызыл ӧҥин бир де јылыйтпаган. Чегедектиҥ ич јаны кызыл кӧбӧҥ бӧстӧҥ кӧктӧлгӧн.

Бӱгӱнги кӱнге «тош ло јалбыш» деген јалтанбас бӱдӱм сӱреен эптӱ келижип барар эди. Музейге кайкал болуп, бӱдӱн-бӱткӱл арткан чегедекти качан да атту-чуулу, аргалу-чакту байдыҥ јаан кызы Тон Чынатовна Казакпаеваныҥ бала-барказы акту кӱӱндеринеҥ табыштырдылар. Тон Чынатовна ады јарлу ус кӧкчи болгон. Кӧктӧгӧн кептери јараш ла ӧҥжик болгон деп, билер улус эске алат. Кӧкчилер ортодо Тон Чынатовнага једери, турары јок болгонын јаҥыс ла кайкаары артат. Совет ӧйдӧ байдыҥ кызы сӱреен кӧп кеп-кийим кӧктӧгӧни учун оныҥ чын бойыныҥ ады ундылып, улус оны кокырлаган айас «Тон» деп адаган деген куулгазын кептӱ куучын јӱрген. Айса болзо, кайда-кайда Тон Чынатованыҥ кӧктӧгӧн эдимдеринеҥ, кептеринеҥ арткан болор бо деп айдарга јараар.

Тамара Ивановна Еликпаева музейдиҥ келер ӧйдӧги јолы, салымы керегинде амадуларын, ижемјизин јаш улуска салат. Ол Мукур-Таркаты јурттыҥ музейинде качан бирде бойыныҥ јаан ла јарык туразы болор деп иженет. Је бӱгӱнги кӱнде Тамара Ивановнаны ӱренчиктердиҥ музейдиҥ фондын толтырары, байгызары јанынаҥ јилбӱзи, эрчими сӱӱндирет.

К. САТУНОВА

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.