Алтайдын Чолмоны

Аҥ ӧскӱреечилерде кирелте алар арга болор бо?..

04.08.2020

Алтай Республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ аҥ азыраар ээлемдери аҥныҥ мӱӱзин кезер ижин тӱгезип салды. «Тӱжӱм» коомой эмес болгон, је оны садары јанынаҥ сурак курч турат. Пандемиядаҥ улам гран ары јанындагы партнерлорло чике колбуларды орныктырар арга јок болды. Олор эки тергеениҥ мӱӱстериниҥ 85 процентин алып турган болгон.  «Калыктар ортодогы јорыкташ-колбулар качан ачылары ла бис экспорттыҥ садуларын качан баштаарыс јарты јок» — деп, аҥ ӧскӱреечилер темдектейт.

— Бу јыл ончолорыска кӱч болды, бистиҥ де бӧлӱкке једишти — деп, Сибирьдиҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ биригӱзиниҥ председатели Александр Попов угусты.—Јаш аҥдардыҥ мӱӱстериниҥ „тӱжӱми“ јакшы, былтыргы јылдыҥ кӧргӱзӱлерине једет. Је Тӱштӱк-Кӱнчыгыш Азияныҥ ороондорына олорды экспортко аткарары јанынаҥ кӱч болуп јат. Олор бистиҥ садатан тӧс рыногыс. Тӱштӱк Кореяныҥ импортерлоры ончозынаҥ кӧп алып јат. Бистиҥ аҥ азыраачы ээлемдердиҥ  кӧбизи бу ороондо јаантайынгы партнерлорлу. Олор јаҥжыкканыла сыгын айда келип, мӱӱстердиҥ чыҥдыйын кӧрӱп, баалар керегинде јӧптӧжип туратан. Быјыл дезе олорго Алтайга качан келерге јараары јарты јок.

Эмди јетирӱлик технологиялар  онлайн ажыра јӧптӧжӧр лӧ продукцияны гран ары јаар аткарар арга берип јат. Је гран ары јаныныҥ импортерлоры продукцияныҥ чыҥдыйын јербойына келип кӧрбӧзӧ, олорго бааларды билдирлӱ јабызадып ийер арга берер. «Оныҥ учун ондый айалга болбозын деп, бис олорды јаантайын бойыска кычырып јадыс» — деп, Александр Попов айтты.

Алтай Республикада 1990-чы јылдарда аҥ ӧскӱрер ээлемдер мӱӱстерди гран ары јаар јаба аткарарга Тыш-экономикалык ассоциацияга бириккендер. Бӱгӱн ого аҥ ӧскӱрер тӧртӧн кирези ээлемдер кирет, олор продукциязын Тӱштӱк Кореяга аткарат, ӧскӧ садар рынок олордо јок.

— Калыктар ортодогы колбулар ӱлӱрген-кӱчӱрген айларда орныктырылбаза, нени эдеристи билбей де турум — деп, ассоциациязыныҥ башкараачызы Владимир Мещеряков ачыгынча айдат. — Быјыл бистиҥ ээлемдер мӱӱстерди, былтырга кӧрӧ, 250 килограммга кӧп кескен. Је олорды кайдаар садар? Аҥдардыҥ азыралын неле алар, чедендерди неле ремонтоор?

Ороонныҥ ичинде садары курч суракты чечпес. Нениҥ учун дезе эки тергееде кезилген продукцияныҥ 90 проценти ичбойыныҥ рыногында суруда болбой артат. Федерал ла тергеелик јаҥдардыҥ ичбойында садуны кӧптӧдӧри јанынаҥ чырмайыштары айалганы тыҥ кубултпайт.

Алтай крайда ла Алтай Республикада мӱӱстердеҥ јербойында продукция эдерин ӧскӱрериниҥ программазы (ол ӧткӧн онјылдыкта иштеген) бойыныҥ тузазын экелгени јарт — мӱӱстеҥ ороонныҥ ичинде иштеп алган продукцияныҥ кеми бештеҥ 13-15 процентке јетире кӧптӧгӧн. «Совет ӧйинде бис мӱӱстердиҥ јӱк ле тӧртӧн процентин  гран ары јаар сатканыс, артканынаҥ бойыс пантокрин  эткенис. Је 1990-чы јылдарда бойыста продукция иштеп алары токтогон ло бастыра мӱӱстер экспортко барган» — деп, Агробиотехнологиялардыҥ Алтайский билим тӧс јериниҥ директорыныҥ билим иш аайынча ордынчызы Василий Луницын эске алынат.

Бӱгӱн мӱӱстердиҥ кӧбизи, алдындагы ла чылап, гран ары јаар аткарылат. Экспорттыҥ рыногынаҥ чике камаанду болгоны аҥ ӧскӱрер бу солун бӧлӱктиҥ ӧзӱмине коомой салтарын јаҥыс катап эмес јетирген. Онойып, кызалаҥду 2008-2010 јылдарда, качан телекейдиҥ рыногында мӱӱстиҥ баалары тӱӱкиде эҥ ас кемине јетире тӱжерде, аҥ ӧскӱрер ээлемдерге јайрадылып калбаска,  баалу аҥдарыныҥ тоозын астадарга келишкен. Бу бӧлӱкти ӧйинде эдилген госјӧмӧлтӧ — аҥдардыҥ тоозын кӧптӧдӧрине ле угын јарандырарына субсидиялар, онойдо ок ижин јаҥы баштаачы фермерлерди ле билелик фермаларды јӧмӧӧр программалар  аргадаган.

— Быјыл бис ичбойында тузаланарын кӧптӧдӧрине иженер аргабыс јок — деп, Александр Попов јетирет. — Пандемияныҥ ӧйинде иммунитет тыҥыдып турган мӱӱстерге суру бийиктеер учурлу ошкош. Тӱштӱк Кореяда јаскыда ла јайдыҥ бажында чын ла суру тыҥыган. Је бистиҥ ороондо суру астаган, нениҥ учун дезе тӧс тузаланаачы – ол туризмниҥ бӧлӱги, је ол ӱч ай иштебеген.

Быјыл мӱӱстерди садарыныҥ курч сурагы аҥ ӧскӱреечилердиҥ сок јаҥыс курч сурагы эмес. Аҥ ӧскӱрер јаан ээлемдерде отургускан азырал культуралары изӱлердеҥ улам кӱйӱп каларда, азырал јанынаҥ база курч айалга тура берген.  „Аҥдарга јулукту азырал јетпей јат, ӧлӧҥ тӱрген кӱйӱп калганынаҥ улам. Эмди кышка комбиазырал белетеери јанынаҥ уур-кӱчтер башталган. Республикада кыралаар јерлер ас учун, бис суланы ла ӧскӧзин де Алтай крайдаҥ садып аладыс. Је быјыл айылдаштарда база кӱйгектеҥ улам тӱжӱм ас болоры јарт. Баалар эмди де тыҥ бийиктеди. Кирелтелер эмди тура јок, је чыгымдар ӧзӱп јат» — деп, Владимир Мещеряков чокымдайт.

Аҥ ӧскӱреечилер экспорттыҥ рыногында мӱӱстердиҥ баалары база билдирлӱ астаарын сакыйдылар. Калганчы эки-ӱч јылда импортерлор Алтайдыҥ килограмм мӱӱзи учун 260-наҥ ала 350-ге јетире доллар берген. Сибирьдиҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ биригӱзи быјыл кореецтер бааларды јабызадарын оҥдоп јат, је канча киреге, саду башталза ла јарталар.

— Бистиҥ мӱӱстердиҥ баалары 15-20 процентке јеҥилер, айса болзо, оноҥ до кӧпкӧ — деп, бойыныҥ белгезин Владимир Мещеряков айдат. — Је биске эҥ баштапкы учурлузы – ол калыктар ортодогы јорыкташ-колбуларды ачканы ла бисте экспорт садуны орныктырып алар арга болоры. Оноҥ башка бис кирелте-астам јок артарыс.