Алтайдын Чолмоны

Нацӱлекерлер јӱрӱмди јарандырат

04.08.2020

Россияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ айтканыла болзо, келер алты јыл ороонныҥ ончо ич политиказы национальный ӱлекерлерди бӱдӱрериле колбулу болор. Ол иш албатыныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына, су-кадыгы коромјык болбозын,  јаткан јерлери, јолдоры эптӱ ле јараш бӱдӱмдӱ болорын јеткилдеерине учурлалар. Оныҥ учун кеми јаан ла каруулу иштер бистиҥ де тергееде ӧдӧр. Ого јаан камаанын тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин јетирет. Мен бӱгӱн Кош-Агаш аймакта бу ууламјылар јанынаҥ кандый иштер ӧдӱп турганы керегинде айдып ийейин.

Бистиҥ муниципалитеттиҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Айдарбек Нурсолтановтыҥ айтканыла болзо,  бу албатылык ӱлекерлерди бӱдӱрери јанынаҥ иштер башталарда, аймакка јӧмӧлтӧ эдип  акча-манат келет. Ол бистиҥ экономиканы тыҥыдып, јонјӱрӱмдик сурактарды бӱдӱрерине камаанын јетирет деген. Ол ӱлекерлердиҥ шылтузында јербойында СДК-лар, парктар, оромдор, балдардыҥ садтары, школдор, ФАП-тар јарандыра ла јаҥыдаҥ тудулат.

Муниципалитеттердиҥ  јаандары, бу ӱлекерлерди   бӱдӱрери јанынаҥ иштер  кӧндӱре улалза, аймактарга јӧмӧлтӧ эдип база акча-манат келер, аймактардыҥ экономиказы тыҥып, социальный сурактарды бӱдӱрерге база јеҥил болор деп быжу иженет. Бу јаан  иштер муниципалитеттерде башталып калган. Бӱгӱнги кӱнде муниципалитеттерде бу ӱлекерлерди бӱдӱрип турганыла колбой,  бойлорыныҥ јерлерин јарандырар, јазаар аргалар табылат. Кыйалта  јогынаҥ  национальный ла тергеелик  ӱлекерлер кажы ла аймакка, кажы ла кижиге јаан учурлу ла керектӱ. Оныҥ учун ончо муниципалитеттер олордо туружарга албаданат.

«Кош-Агаш аймак» муниципал тӧзӧлмӧ культура байзыҥдарыныҥ эски тураларын јаҥыртар, школдордыҥ спортивный залдарын јарандыра јазаар, јурттарга амыраар  тӧс парктар, јолдор тудар ӱлекерлерде, албатыныҥ су-кадыгын темиктирерге ле јашӧскӱримди спортко тартып алары јанынаҥ «Спорт — ол јӱрӱмниҥ кеми» деп  ӱлекерде туружат. Ол ӱлекерлердиҥ тоозында: «Культура», «Ӱредӱ», «Су-кадыкты корыыры» ла о. ӧ. Кош-Агаш јуртка јаҥы школ, јаҥы ДК тудар. Бел-Ажу јуртка школ тудуп баштаар иштерге смета тургузып, оноҥ ол бойыныҥ ӧйинде тудулар деп иженедилер.

Бу ончо иштер тергеениҥ башчызы Олег Хорохординниҥ болужыла тергеелик программалар ажыра ӧткӱрилет. Аймак аймакты јарандырарына ла ӧскӱрерине јаан учурлу  тергеелик ле федерал программаларда мынаҥ да ары база туружар.   Бистиҥ аймакта культураныҥ 16 байзыҥы бар. 2019 јылда Телеҥит-Сортогой јурттыҥ Культура байзыҥы јаҥыртылган, ого 18 миллион салковой акча чыгарылган. Эмди бу јурттыҥ Культура байзыҥы  јараш, јаҥы болуп калган. Албатызы мындый сыйга сӱӱнип, байрам-јыргалды анда ӧткӱрет. Культураныҥ арткан база  10 кире туралары коомой айалгада болуп, качан олорды јаҥыртар деп сакып јат.

Јаҥы-Белтир јуртта Культураныҥ туразы тудулат. Оны   «АлтайСтрой-Тур» ООО деп ӧмӧлик кӧдӱрет. Тургуза ӧйдӧ оныҥ канаттары тудулган, агаштаҥ эдилген јазалдары отко кӱйбезин, јыдып калбазын деп, сӱркӱштеер иштерди божоткон.  Темир јазалдарды тат  тутпазын деп, база будуган. Иш мында кайнап ла јат, бу јаҥы тура чыҥдый тудуларына улус иженет.

Кош-Агашта балдардыҥ сады тудулат

Балдардыҥ бу  садиги – «Демография» ӱлекердиҥ «Ӱч јашка јетпеген балдарды таскадар, јаш  балалу  ӱй улуска ишке чыгар аргалар болзын» деген ууламјызы аайынча муниципалитеттиҥ планына кирген ӱлекердиҥ  бӧлӱги.  Оныҥ учун аймактыҥ јаандары бу тудулып турган объектти келип кӧрӱп, чыҥдыйын шиҥдегилейт. Бу тура Абайдыҥ адыла адалган оромдо балдардыҥ «Кӱничек» деп садыныҥ јанында тудулат.

Болчомдордыҥ бу туразына 60 бала јӱрер аргалу, эки ясельный группа бӱдӱн-јарым јаштаҥ ала ӱч јашка јетире балдарды алар. Бу объектти тудар иштер капшай јылза, ол бу јылдыҥ учына јетире тудулып калар. Садикти  «СК Стройпанорама» ООО деп ӧмӧлик тудат. Ол тура тудар рынокто беш јылдаҥ ажыра иштеп салган ӧмӧлик болуп јат. ПВХ кӧзнӧктӧр, темир тура тударына керектӱ јазалдар белетеери 10 јылдаҥ ажа берген деп, директордыҥ  ордынчызы О. А. Новичков јетирген. Тургуза  ӧйдӧ  тураныҥ канаттарын тудар   маханалар белетелет, ӱстин јабар иш база башталып калган. Онойдо ок котельныйдыҥ јерине цементтеҥ оныҥ орды-тӧзӧгӧзи јазалат.  Тӧрт техника иштейт, 15 кижи ишти бир де токтотпой ӧткӱрет. Бу улустыҥ кӧп сабазы јербойыныҥ улузы. Онойдо ок  «Спорт — јӱрӱмниҥ кеми» деп программала ФОК (су-кадык болорго таскадынар комплекс) тудулып јат.

Ӱредӱ бӧлӱгиниҥ баш специалисти Г. И. Тенгерекованыҥ айтканыла болзо, аймакта балдардыҥ 18 сады иштейт, олорго 1087 болчом јӱрет. Аймактыҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы В. И. Карулова ол тудум иштер канайда ӧдӱп турганын бойыныҥ јаантайынгы ајарузына алып, иштиҥ чыҥдыйын шиҥдеп кӧрӧт.

 Јолдор јаҥыдаҥ јазалат

Калганчы јылдарда тергеениҥ, ороонныҥ башкарузыныҥ болужыла аймактыҥ тӧс јурттына кирер јолдор чыҥдый эдип јазалган. Эмди јурттыҥ ичиндеги јолдорды јазаар иш башталган. Озо баштап јол јазап тургандар ойыктарды јамаган болзо, эмди эски јолдыҥ асфальтын алып, јаҥы јолды эмдиги ӧйдиҥ технологиязы аайынча јазагылап јат.

Јарым айга јуук ӧйдиҥ туркунына  «Стройсервис»  ООО деп ӧмӧлик  Кош-Агаштыҥ ичиле ӧткӧн јолды јазайт.  Текши алза, јылдыҥ јылу ӧйиниҥ  туркунына узуны 43 километр јол јазалар.  Чокымдап айтса, Чуйдыҥ  трагын ӱлӱрген айдыҥ учуна јетире јазаар. Јол јазаарында   150 кижи туружат, ол тоодо јербойыныҥ ишчилери база бар.  Иш бийик кеминде ӧдӱп јат, кажы ла кӱн чотко алылган.

Кош-Агашта  кажы ла биледе кӧлӱк бар. Ары-бери ӧткӧн кӧлӱктерди токтодып турары эҥ ле кӱч болды. Кӧлӱктер јолдо турганы јол тудаачылардыҥ ижине база тутагын јетирген.  Јолчылар јолдыҥ тӧжӧгине эмдиги ӧйдиҥ соок  регенерация, ресайклинг деген јаҥы аргаларын тузаланып иштейт. Бу технологиялар бойыныҥ чыҥдыйын беш јылга кӧргӱзип салган. Бистиҥ тергеениҥ јолдорына олор эҥ ле тузалу, бек деп, јолчылар айдат.  Чуйдыҥ јолын јазаачылар  куран айда Кош-Агаш јуртты ӧдӧ берер, мында јаткан улус бу јаан ла элбек, јаҥы јолло маҥтадып, керектерин бӱдӱрер.

Анайда ок Алтай Республика ороонныҥ 83 тергеезиле кожо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай «Јеҥӱниҥ оромы» деген федерал ӱлекерде база турушкан. Сегис муниципалитеттиҥ сегис оромында узуны 11 километр јолдорго асфальт салылган. Ол тоодо Кош-Агаш јурттыҥ «Аэропорт» микрорайонында «Јеҥӱге 60 јыл» деп адалган оромдо јол база јазалган. Бу ором — ол јаҥы 40 тура. Тудум-јазашту иштердиҥ подрядчиги Барнаул каланыҥ «ДСК-28» ООО-зы.  Участоктыҥ јааны Владимир Кичайкинниҥ айтканыла болзо, мында иштерде 11 кижи, 3 техника турушкан. Јолды 70 сантиметрге бийиктедип, 570 метр јерге асфальт салылган. Иштиҥ баазы 6 миллион салковой болгон.

Нацӱлекерлердиҥ туза-јандырузын албаты-јон јарт  кӧрӱп, олорды јӧмӧп, мынаҥ да ары кичеенип иштеер амадулу.

Эмилчи САНИНА белетеген