Алтайдын Чолмоны

Монголдор: кӧчкӱндердиҥ јери

25.08.2020

Орустар

Ол ӧйдӧ Орус каандык бастыра Сибирьди jуулап алала, Тымык теҥиске jедип келген. Орустардыҥ казактарыныҥ черӱлери jуулаган jерлерде шибеелер тудулып таркаган. Бай-кӧлгӧ jеделе, ондогы монгол-дорды бойына бактырып, орустар олорды бурят деп адап салган. Удура тартышкан монголдор Калка jерине сӱрдирткен. 1689 jылда Кыдат ла Орус ороондор орто-до Нерчинскте баштапкы jӧптӧжӱ тургузылган. Ол jӧптӧжӱле болзо, манjылар орустарга монголдордыҥ керектерине киришпезин, саду ӧткӱрбезин деп jакарып салган. Онойып jаҥы ӧйдиҥ тӱӱкизи башталат. Озодо кӧчкӱндер Кыдатка табару эделе, удура jуулашса, тӱндӱк jанында коруланып туратан, эмди ондый арга jоголып калган. Орус каандык jаҥы jерлерине бойыныҥ албатызын кӧчӱрип баштаган.

Монголдордоҥ орустарла эҥ ле озо колбу туткандар – ол ойроттор. 1607 jылда Том-турага ойроттордыҥ элчизи келген. 1643 jылда Эрjине-Батыр-каан-тааjы орус каан Михаил Федоровичке баштапкы элчи аткарган. Ол ӧйдӧ ойротторды чорос сӧӧктӱ Кара-Кула-каан ла оныҥ уулы Эрjине-Батыр-каан-тааjы бириктирерге чырмайлаган. Олорло jӧпсинбей, качкандар да болгон. 1636 jылда  ойроттордоҥ торгоуттардыҥ тааjызы Коо-Ӧрлӧк лӧ хошууттардыҥ тааjызы Кӱнделен Эдил сууныҥ jараттарына кӧчӱп барган. Ол орустардыҥ jанына кӧчӱп барган монголдорды калмыктар деп адаган. Ойроттор jаҥыс та орустарга кӧчкӧн эмес. Турубайху нойон эмдиги Кыдаттагы Кӧк-нуурга кӧчӱп барала, бойын Гуши-каан деп аданган. Ол кӧчӱштер jаҥыс та чоросторло тартыжулар учун эмес, кӱйгек-кургактардаҥ улам одорлор астаганы учун болгон.

Ойрот каандык

Удура тартышкандар кӧчӱп барарда, ороондо амыр боло берген, одорлор до кӧптӧгӧн. Мындый эптӱ айал-гада Эрjине-Баатыр-каан-тааjы бойыныҥ эл-тергеезин тӧзӧп салган. Тӧрт ойротты бириктирип, манjыларга удура тартыжар арга боло берген, jе калкаларла амыр jӱрер арга ойроттордо эмди jоголгон.

Баатыр-каан-тааjы орооныныҥ кӱчин тыҥыдып тур-ган ол ӧйлӧрдӧ, Тӱштӱк Монголды манjылар jуулап алганын угуп, jаан jеткер келип jатканын оҥдогон, калкаларла биригер арга бедиреген. 1640 jылда Тар-багатай Улан Бараа деп jерде калкалардыҥ ла ойроттордыҥ каандары ла нойондоры jуундашкан. Ондо Засагту-каан Субадай, Тушэту-каан Гомбодорж, Сэцэн-каандыктыҥ улу нойондоры, Эрjине-Баатыр-каан-тааjы, Гуши-каан ла оноҥ ӧскӧ бийлер, ол тоодо Кӧк-нуурдагы нойондордыҥ ла Эдилдеги торгоуттардыҥ чыгартулу улузы. Бастыразы – 28 нойон. Бу jуунда канча-канча бӧлӱктерге айрылган монголдор бирлик jасак тургускан, ойроттор ло калкалар ортодо оҥдошпосторды аайлаарын шӱӱшкен. Мында jӧптӧгӧн «Их цааз» («Улу jасак») деп jуунты аайынча мындый сурактарды башкарынар болгон:

1. Калка ла Ойротко тууразынаҥ табару эдилзе, канай jӧптӧжӧри.
2. Ойрот ло Калка ортодо албатызы ортодо кол-булар тударына тутак этпези.
3. Ыраактагы тоозы ас албатылу ороонго табару эдилзе, канай jӧптӧжӧри.
4. Ӧштӱлердиҥ тууразынаҥ табарузына удура ӧмӧ-jӧмӧ тартыжары.
5. Jуулар тужында канайып колбу тудары ла jӧптӧжӧри.

Онойдо ок билениҥ, каршулу керектердиҥ аайына чыгар ла кудайлык jон jӱрӱми керегинде сурактардыҥ аайына чыгарга база чырмайлаган.

Эрjине-Баатыр-каан-тааjы jадып калганныҥ кий-нинде каанныҥ ордына оныҥ jаан уулы отуратан jаҥ jоголып калган: 1665-1671 jылдарда Ойрот каандыкты энезиниҥ болужыла оныҥ бежинчи уулы Сенге башкарган. Ол учун тартыжулар башталып, Сенге учы-тӱбинде ӧлтӱрткен. Оныҥ Тӧбӧттӧ Далай-ламада ӱренип турган 27 jашту карындажы Калдан ӱредӱзин таштап, каандыкты башкарган. Бойыныҥ 12 уулыныҥ бирӱзин, Калданды, 7 jаштуда Эрjине-Баатыр-каан-тааjы Лхасага аткарган, Зая-Панjытаныҥ jанына. Сенгени ӧлтӱрип саларда, ойроттордыҥ нойондоры Калданды кычырып, ширееге отургыслаган, Тӧбӧттӧҥ болушка иженип. Тӧбӧттӧр бойлоры манjыларга кыстыртып, Ойроттыҥ болужына иженгилеп турган болгон. Сенгени ӧлтӱреле, Калданга удура болгон ойрот нойондор Кӧк-нуурга качып, Гуши-каанныҥ баркаларыла бириккен. 1673 jылда манjылардыҥ черӱзи Кӧк-нуурдыҥ jанында jерлерди jуулап алган, онойып Калданныҥ ӧштӱлери биригип, тыҥый берген. Је Калдан jайалталу кижи болгон, бастыра ӧштӱлерин jеҥип чыккан. 1678 jылда оныҥ эл-тергеези Кӧк-нуурдаҥ ала Сибирьге jетире jайылган.

Кӱч алынып, jиит каан тергеезиниҥ тыштында jерлерге табарулар эдип баштаган. Баштапкы табару Ойрот каандыктыҥ тӱштӱк jанындагы Кӱнчыгыш Туркестанга келишкен.

Ол ӧйдӧ Исмаил-каан ла Ходжа Аппак бойлоры ор-тодо jаҥ блаажып, тартыжып тургулаган. Ходжа Далай-ламанаҥ болуш сураган, онызы Калданга самара бичи-ирде, Калдан черӱзин кӧдӱрген, Кулjа деп каланы jуулап алала, Исмаил-каанды сӱрген, Ходжаны башка-раачы эдип салган. Учында бастыра Уйгурстан Ойрот каандыкка баккан. Кӱнбадыш Туркестанныҥ калалары ол ӧйдӧҥ бери Калданга jылына 100 муҥ таньга (бир тонна мӧҥӱн – А. А.) калан тӧлӧп баштаган. 1686 jылга jетире Калдан Хами, Турфан, Кашгар, Сайрам, Бухара, Самарканд калаларды jуулаган, бастыра 1200 кире оогош калаларды jуулап алган, Тӧс Азияда эҥ кӱчтӱ каан болуп калган.

Орус ла Кыдат каандыктарла саду ӧткӱрип, элчилер аткарган. 1678 jылда ойрот садучылар Москвага келип, 6000 рубльга (1,2 тонна мӧҥӱн – А. А.) саду ӧткӱргилеген. Jебрен Торко  jолды колдоп алганы ой-ротторго jакшы айалга тӧзӧгӧн. Кӱнбадыш ла Кӱнчыгыш jандарыла саду тыҥыган.

Бу ла ӧйдӧ манjылардыҥ Эjен-кааны Канси 1678 jылда Калданга каанныҥ нерезин берген. Калдан Да-лай-ламала база тудуш болгон, Далай-ламада, Тӧбӧттӧ лӧ олордыҥ кудай jаҥында Калдандый коручыл качан да болбогон. 1679 jылда Далай-лама бойыныҥ ӱренчиги ле коручылы Калданга Бошогту (быйанду де-гени – А. А.) деп нере берген, онойып Калдан тӱӱкиде Калдан-Бошогту-каан деп jарлу болгон. Мынайып, ойроттордыҥ кааны кӱч алынып, бир jанынаҥ бастыра монголдорды бириктирер деп амадулу, экинчи jанынаҥ Эjен-каандыктаҥ коруланарга деп, 1688 jылда 30 муҥ черӱлӱ Калкага jуулу барган. Калкалар ла ойроттор ортодо канду jуулардыҥ ӧйи башталган.

БААБАР

(Амыр АЙТАШЕВ кӧчӱрген)