Алтайдын Чолмоны

Ӧскӱрер эмес, ӧчӱрерге тургандарын сескилейт не…

25.08.2020

Авторлорды корулап…

Ӧй лӧ јӱрӱм алтай тилдиҥ алдына кажы ла катап курч сурактар тургузып јат. Бӱгӱн, бу сӱрекей тӱрген кубулып јаткан телекейде, Интернеттиҥ ле  јетирӱлик технологиялардыҥ ӧйинде, ас тоолу  калыктыҥ тӧрӧл тилиниҥ ӱредӱчизи болоры кӱч, онызы чын. Оныҥ учун алтай тилдиҥ ӱредӱчизи јаантайын бедирениште, јаҥыртулардыҥ јолында. Ол элбек ле тереҥ билгирлӱ, кӧкси ойлу, кӧзи чокту, ичкери кӧрӱмдӱ болор учурлу. Оныҥ билгири, ӱредӱде тузаланып турган эп-аргалары, эп-сӱмелери ӧйдиҥ некелтелеринеҥ артар учуры јок. Кажы ла урок тереҥ билим ле методикалык тӧзӧлгӧлӱ болотон некелте  Россияныҥ ӱредӱлигиниҥ федерал эл-тергеелик ӱредӱ стандарттарында (ФГОС) айдылып калган.

Эмдиги ӧйдӧ кажы ла кычырар ла ӱренер бичик электронный приложениелӱ болорына јаан ајару салынат. Ого коштой ӱредӱчиге болушту бичик белетелет. Бу јеҥил иш эмес, бир јылдыҥ ижи эмес. Авторлор до белетеери јеҥил керек эмес.

Бӱгӱнги кӱнде кажы ла кӱӱнзеген ӱренчик, студент эмезе эне-адалар алтай бичиичилердиҥ ӱндерин аудио ажыра эмезе олордыҥ јӱрӱми ле энчизи керегинде видеофильмдерди бойлоры да таҥынаҥ угар-кӧрӧр аргалу. Бу ончозы — эмдиги ӧйдиҥ бичиктериниҥ авторлорыныҥ, методисттердиҥ ле билимчилердиҥ једими. Ол материалдарды бастыразын јууп, шӱӱп-ылгаарына, балдардыҥ јажын ајаруга алып, класстар сайын бӧлип тургузары – сӱрекей каруулу иш. Је бу ла ӧйдӧ анчада ла бойыныҥ калыгыныҥ тӱӱкизине, культуразына ла санадына јилбӱни тыҥыдарын јаантайын ајаруда тудуп, предметтер ортодо колбуларды база ундыбас керек. Јаш ӱйе бу тепкиштеҥ ӧрӧ алтап, ӧскӧ калыктардыҥ телекейлик байлыгына кӧдӱринзин,  элбек билгирге јӱткизин.

Бис, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери, ончобыс бичиктердиҥ, анайда ок программалардыҥ ла методикалык ууламјылардыҥ авторлоры ла рецензенттери болуп тура, алтай тилге, бичиктерге, бичиктердиҥ тургузаачыларына, билимчилерге ле бичиичилерге удура ӧткӱрилип турган бурулаштарды угуп, кайкап, унчугып отурар аргабыс jок.

Актуга бурулаткан улус – школдыҥ бичиктериниҥ авторлоры, ӱредӱчилер ле билимчилер! Ол бичиктерди озо баштап Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ билим-методикалык соведи  јӧптӧп турган. 2015-2018 јылдарда јаан иш ӧткӱрилип, баштамы ла орто класстардыҥ ӱренер бичиктери Россия Федерацияныҥ регион-тергеелер ортодо бежинчи болуп, ӱренер бичиктердиҥ федерал тооломына баштапкы катап кийдирилген.  Авторлорды бурулаачылар (20-30 кире кижи) бу јаан ишти керекке де албайтыр. Быйан айдардыҥ ордына, бурулаш башталган! Мыны кижи канай кайкабас! Билимчилер бисте ал-камык болгон болзо кайдар, 2-3 докторын да тообой барган да!

Республиканыҥ школдорында ӱредӱчилер балдарды тӧрӧл тилине, литературазына ӱредип, ар-бӱткенине чебер болорына, калыгыныҥ чӱм-jаҥдарын, тӱӱкизин, культуразын билип ле тооп jӱрерине баштандырат. Бӱгӱнги jӱрӱмис, келер ӧзӱмис ӧткӧн jолыс, тӱӱкибис jогынаҥ болор аргазы jок. Роcсияга кожулардаҥ озо Джунгарияга – Ойрот каандыкка киргенис, Бала-Каанга 12 jайзаҥ самараны «ӱзӱк бичикле» бичигени алтайлар ол бичикти база билген, тузаланган деп керелеп jат. Ол бичиктиҥ тӧзӧӧчизи Зая Пандита керегинде jетирӱ 1-2 таскадуга кийдирилгени ӱренчиктерге бисте озодо до бичик-биликке, билгирге јӱткиген улус бар болгон деп билгир, кӧрӱм берет.  Кажы ла сӧскӧ кадалбай, суракты тӱӱкилик аайынча кӧрӧр не.

Чага байрам бистиҥ jӱрӱмиске киргени удап калган, калык оны акту кӱӱнинеҥ байрамдаган ла эмди де байрамдап jат. Нениҥ учун дезе, ончо кӱнчыгыш албатылар, ол тоодо  тӱрк-монгол калыктар, јаҥы јыл киргенин темдектейт. Темдек эдип, калыгыстыҥ сӱӱген бичиичизи Л. В. Кокышевтиҥ «Јӱс письмо» деп повезинеҥ алынган јолдыктарга да ајару эдели: «Удабас байрам… Озогы улустыҥ кандый да байрамы. …Јаҥы јыл ӧдӱп те калган болзо, је озогы улустыҥ Јаҥы јылы јӱк ле бӱгӱн» (61-62; 190 б.). Алтай эл-јон бойыныҥ аш-курсагын белетеп, кеп-кийимин кийип, ойындарын ойноп турганында нениҥ jаманы бар?

Л. В. Кокышевтиҥ «Туулардаҥ келген балдар» деп автобиографиялык повезиниҥ 4-чи бажалыгында Алтайды кӧдӱргени керегинде айдылып јат. Оогош уулчактар јаан улустыҥ ӧткӱрип јаткан чӱм-јаҥын кӧрӱп: «… Салаты ла Бакпыс узун кыл бууга улустыҥ берген кыйраларын јергелей буулап ийеле, оноҥ бир кайыҥаштаҥ ала экинчи кайыҥашка јетире јердеҥ бийик буулап ийдилер. <…> Кайыҥда илип салган кыйраларга одоштой, сыраҥай ла ажыттыҥ ӱсти орто эттӱ тепши ле чейдем тургузатан казыгаштар кадап ийдилер. <…>

Ончозы тыныш алынбай бардылар. Эҥ ле кӧдӱриҥилӱ, эҥ ле кайкамчыкту ӧй јууктап келди …» [Кокышев, 74]. Мынаҥ кӧргӧндӧ, алтай улус бойыныҥ јаҥын, байрамын кандый да кату ӧйлӧрдӧ ундып таштабаган, јажырып та болзо јаҥдаган, ӧткӱрген.

Тӧрӧл тилин јаргыга бергени – бойыныҥ ЭНЕЗИН јаргылаганыла тӱҥей! Оны баштап турган 15 кире кижиниҥ ортозында алтай калыктыҥ улу поэдиниҥ јаш ӱйениҥ салымы керегинде тереҥ санааларын, јӱрегиниҥ сызын оҥдогоны бар ба? «Бис јаҥыс ла тайга-таштыҥ бажында мал кабырып, курсак-кийим кӧптӧдӧтӧн улус болгоныс па…?» [Кокышев, 1961-62; 150 б.].

Эл башчы деп аданган, аймактыҥ, республиканыҥ башчызы болорго умзанган «эрле», улу Алексей Григорьевич Калкинниҥ «Маадай-Кара» деп кай чӧрчӧгиниҥ тилин аайлап, кычырып болбогон кижиле, не керегинде куучындажар?! Бӱткӱл калыкты ол канайда башкарарга сананган?! Слер бу кай чӧрчӧкти кычырганыгар ба? Алаҥзулу.

Кӧгӱдей-Мергенге Караты-Каанныҥ тынын канай кыйатан сӱмени јети лама айдып берген эмес пе?

…Ары јанын кӧрӧрдӧ,

Ай бӱлдӱрлӱ Алтай болтыр.

Алтан алты ол булуҥду,

Алтын сынду бай Алтайлу.

…Кӱнге кӱйбес кӱреҥ тажы

Мызылдажып бу кӧрӱнди,

Ӧрткӧ кӱйбес ӧлӧ тажы

Ӧҥжӱк эмтир бу кӧрӧрдӧ.

Кӧбӧҥ јалаҥ Алтай јатты.

…Кӧӧ кара тайга турды,

Кӧк јажыл талай јатты.

Јети нама јери болтыр.

Јалаҥ тӱҥей јети нама

Ӧлӧтӧнниҥ тынын билер,

Ӧзӧтӧнниҥ јажын билер…. [Калкин, 163. Орус тилге билим кӧчӱришти 1973 јылда С. С.  Суразаков кӧчӱрген].

Акалу-сыйынду Теркиндер Россияныҥ калыктары ортодо ады јарлу, куучындары ла повестьтери канча тилдерге кӧчӱрилген ле ӱргӱлјик амыралтага јӱре берген бичиичи Јыбаш Каинчинге (1938-2012) удура кезем сӧстӧр айттыгар. Јыбаш Бӧрӱкович Каинчин – алтай элдиҥ атту-чуулу бичиичизи эди.

«Кан-Алтын» ла «Очы-Бала» кай чӧрчӧктӧрдӧ Будда-Бурхан адалат. J. Б. Каинчинниҥ кöрÿмиле jопон бичиичиниҥ чÿмдемели база анайда кöчÿрилген. Кӧчӱреечини авторлор  тӱзедер учуры јок. Кажы ла чÿмдемел – ол бÿткÿл телекей, ылгаар тушта оны бӱткӱлинче кӧрӧр, шӱӱр деп методикада айдылган. Кудайга бӱдери албан эмес, кажы ла кижиниҥ бойыныҥ кӱӱни. Буддизм, христианство, ислам — телекейлик религиялар, аҥылу айлаткыш, ӱредӱ.

Алтай литература деп бичиктердиҥ тургузылганыла, школдо jаҥыс ла тöрöл фольклорды ла литератураны ÿренер эмес, öскö калыктардыҥ, öскö ороондордыҥ бичиичилериниҥ чÿмдемелин кöчÿрме ажыра ÿренедис. Бу, карын да, ÿренчиктерди jилбиркедер, соныркадар эп-арга.

ХХ чактыҥ  60-чы jылдарында  карган улустаҥ (информанттардаҥ) Б. Я. Бедюровтыҥ бичип алган “Солтонныҥ уулдары” деп кеп куучыны чындык тöзöлгöлÿ, ого тайанып, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ойын-кöргÿзÿ тургузылган эди.  Мында кандый јастыра болды?

Баштапкы алтай билимчи, филология билимдердиҥ докторы С. С. Суразаковтыҥ (1925-1980) баштап, билим јолын ууламјылап салган институды, ижин кӧндӱктирип јаткан ӱренчиктери бар. Слер дезе олорды ончозын јаргылаар деп умзанадыгар. Ондый тап-эрикти слерге кем берген?!

А. Т. Тыбыкова, телекейлик тюркологияда ады јарлу билимчи, слер оныҥ иштериле таныштаар ба? Ол эзен-амыр тушта эрмек-куучынын укканыгар ба?

Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ Е. Б. Чучина, М. М.  Тодошева ла Е. М. Чеконова деп “ӱредӱчилерине” ле  баштамы класстардыҥ О. С. Кучинова “ӱредӱчизине” баштанадыс. Одус јылдаҥ ажыра школдо иштеп турубыс дейдигер, методикалык бир болчок бичик бичидеер бе?… Эрмегерди слердиҥ угарга да уйатту, билгиреер ас, јӱдек эмтир. М. В. Мундус-Эдоковтыҥ “Кас ла турна” деп баснязында айдылганыла, “Бодон, санан: “суула балык кирези јӱрериҥ бе? Јӱгӱрип, атка једериҥ бе? Учса, кан-кереде кирелӱ учарыҥ ба? Ончо немени чала билгенче, бир немени быжу билзе, артык». Мындый ӱредӱчилер школдо балдарды неге  ӱредип јат, канайда таскадып туру?

Баштапкы алтай бичиичи М. В. Чевалковтыҥ “Јаманнаҥ качып, јакшыга јанаш” деп ӱредӱлӱ сӧстӧрине ајарыгар:

Јакшыга уткуй бас,

Јаманнаҥ јана бас.

Јакшыныҥ јакшызы југар,

Јаманныҥ јаманы југар.

Јакшыныҥ сӧзин сананып јӱр,

Јаманныҥ сӧзинеҥ јалтанып јӱр.

Јакшыга јанашсаҥ, ордына отурарыҥ,

Јаманга јанашсаҥ, одына кӱйериҥ.

Болгон кижини ченебегиҥ.

Култур кижиге кожылбагыҥ,

Кулагыҥ сӧзин тыҥдабазын…

Балдар тилин ундып, алтайлап куучындашпай турганы, jерлерис ӱзе садылып, чеденделип jатканы, келген туристтер ар-бӱткенисти тепсеп-ӱреп, кузукташла коштой мӧштӧриске каршу jетирилип, албаты-jондо иш jок, jер-алтайын таштап, ӧскӧ jерлерге кӧчӱп, jииттери ӱредӱзин божодып, тӧрӧлине келип иш таап болбой, ӧскӧ jерлерге барып турганы алтай тилдиҥ «коручылдарын» санааркатпай турган ба?  Мыныҥ ончозында, айса болзо, «Алтай тил» ле «Алтай литература» бичиктердиҥ авторлоры, алтай тилдиҥ ӱредӱчилери бурулу ба?

Бойыныҥ билимчилерин, бичиичилерин тообой, бӱдӱрип салган  ижин келер ӱйелерге энчи эдип артырардыҥ ордына јабыс кӧрӱп, эл-јонын бой-бойына удура тукурып, калыктар ортодо чагыштыру баштап турган бу улустыҥ каршулу керектерин токтодор керек.

Бичиичилер, билимчилер, ӱредӱчилер, ада-энелер сӧзин айдар деп иженедис. Бастыра алтай эл-јонныҥ  адынаҥ мындый бурулаштар эдер тап-эрикти олорго кем берген? Олордыҥ «бичиктерди федерал переченьнеҥ чыгарзын» деп некелтези – ол балдар тӧрӧл тилин школдо ӱренбезин дегени. Ол тушта тӧрӧл тилдиҥ урокторы кружокло эмезе факультативле ӱредилер, текши расписаниеге кирбес, айдарда, јарт – кӧп балдар оны ӱренбес.

Слердиҥ кылыгарды алтай тилди јоголторго, калыктыҥ ӧзӱмин токтодорго умзаныш деп оҥдоп јадыс!

Адакы учында,  Эне тилин јаргыга бергендерге улу алтай классик Л. КОКЫШЕВТИҤ сӧстӧриле баштанадыс: «Ӧй — ончозынаҥ чындык јаргычы. Јаан да, кичинек те немелерге јаргыны јаҥыс ол берип јат…<…> Ол качан да јастырбай јат».

«Бу ӧйлӧргӧ удура барып јаткан улус – бис. Бистиҥ кылык-јаҥыбыс башка-башка, је бистиҥ санаабыс, текши амадубыс јаҥыс. Эски неме кандый да бек болзо, је јаҥы немеге јолды јайладып берер. Ол јаҥыга јолды тартыжу јогынаҥ качан да бербес. Бу шӱӱлтени кажы ла ӱренчик билер, је бистиҥ кажы ла кӱн јӱрген јадын-јӱрӱмисте јӱрӱмниҥ законы кажы ла алтамда туштап јат. Јадын-јӱрӱмниҥ толкузы јаантайын бир аай барбай јатканын билерге кӱч. Оны оҥдобой турган улус јадын-јӱрӱмниҥ толкузын олор эдип јат деп бодогылайт.

Чынын кӧрӧр болзо, андый улус бойлоры јӱрӱмниҥ толкузыла эжингилеп барып јат. Бир ле тушта јӱрӱмниҥ толкузы олорды кӧмӧ согуп саларын олор оҥдогылабай да јат… Ондый улуста бойлорыныҥ шӱӱлтелери, бойлорыныҥ табы бир де јок. Јӱрӱм олорды бойы ла ичкери апарар деп, ондый ок улус бодогылап јат. Је ӧй олорды тӱҥей ле сакып алар.

Ӧй олорды сакып алала, јӱрӱмниҥ тӧс толкузынаҥ туура таштап салганда, олор улусты бурулап јадылар. Нениҥ учун дезе олор ӧйдиҥ некелтезин ле сурагын билбей јадылар. Келип јаткан ӧйди кечеги ӧйлӧ качан да кемјип болбозыҥ. Кечеги кӱн памятник болуп калган. Оныҥ учун памятник ле тирӱ кижиниҥ ортозы сӱрекей ыраак.

Кандый да улу скульптор кижини јетире јурап болбос. Нениҥ учун дезе – памятник – таш, кижи – јӱрӱм.

Бис – келер ӧйдиҥ тӧзӧлгӧзи. Бис – эмдиги ӧйдиҥ улузы – оныҥ учун ӧй биске иштейт».

Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери