Алтайдын Чолмоны

Кӱски кӱн кышты азыраар ол эмезе…

23.09.2020

Кичӱ изӱ айдыҥ учынаҥ ла ала тергеебистиҥ јалаҥдарында малга азырал белетеер иш кидим ӧткӧн. Республиканыҥ аймактарында ӧлӧҥ ижи башка-башка ӧйдӧ башталып турганы ар-бӱткендик айалгалары башка болгоныла колбулу.

Темдектезе, Шабалин, Майма, Чой аймактарда ӧлӧҥ ижи эрте башталып турган болзо, Оҥдой, Кан-Оозы, Кош-Агаш аймактарда орой башталат. Быјылгы јылда республиканыҥ бастыра ээлемдеринде 171 муҥ га јердеҥ 284 муҥ тонна азырал белетеп алары темдектелген. Ол тоодо аш јуунадып алары — 8,4 муҥ га јердеҥ, кӧп јылдарга ӧзӱп турган ӧлӧҥ — 46 муҥ га јердеҥ, кеми 66 муҥ га кобы-јиктердеҥ — јерлик ӧлӧҥ, 50,5 муҥ га јердеҥ — јаҥыс јылга отургызылган ӧлӧҥ.

2020 јылдыҥ кыжын тергеебистиҥ ээлемдери 436 муҥ тоолу малду кыштаар. Мал-ашты јакшы кыштадарга,  кӱчи јакшы болзын деп, орто тооло бир малга тӧрт центнер азырал единицадаҥ белетеп алар керек деп темдектелген. Акча-манат јанынаҥ алза, азырал белетеер текши иштерге бастыра республиканыҥ ээлемдериниҥ чыгымы 129,3 млн салковой акчага једер деп чоттолгон. Бу тоого јаскы иштер, ГСМ-ныҥ баазы, азырал белетеер иштер, онойдо ок ӧлӧҥ-азыралды турлуларга, ээлемдердиҥ мал кыштадар јерлерине јетире апарары кирген.

Кӱн-айдыҥ аайы кем јок болзо, мал-ашка азырал белетеер иш ӱлӱрген айдыҥ баштапкы јарымызында бастыра ээлемдерде тӱгенип калар.

Текши республиканы алза, айалга кажы ла аймакта ла ээлемде башка-башка деп темдектеер керек. Темдектезе,   Кӧксуу-Оозы аймактыҥ ээлемдери аш јуунадар ишти једимдӱ тӱгезип јадылар. Окылу јетирӱлерле болзо, мында једимдӱ иштеп тургандардыҥ тоозында «Абайский», Амурдагы СПК-ларды, А. Ф.  Корякинаныҥ КФХ-зын адаар керек. Ээлемдердиҥ башкараачыларыныҥ билгир башкартузыла, олордыҥ трактор-техниказын јаҥыртар иш ӧткӧн јылдарда аайлу-башту ӧткӱрилген болгон. Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ болужыла бу ээлемдерге эски техниказын солып, јаҥы трактор-комбайн, јуртээлемдик агрегат-јазалдар садып аларга субсидия акчалар чыгарылган болгон. Бу иштиҥ турултазы кӧстиҥ алдында. Эмди ээлемдердиҥ јалаҥдарында јаҥы комбайндар иштейт ле тӱжӱмди јылгыр ла чыҥдыйлу јуунадат.

Улаган ла Кош-Агаш аймактарда азырал белетеер иш эҥ ле орой башталган. Бу аймактарда азырал белетеер иш  эҥ ле кӱч ӧткӧн лӧ эмди де ӧдӱп јат деп айдар керек. Эре-Чуйда быјылгы јайда (кӱӱк, кичӱ изӱ ай, јаан изӱ ай) јааган јааштыҥ кеми норма-кеминеҥ чик јок кӧп болгонынаҥ улам, ӧлӧҥ чабар јерлер ле јолдор ӱрелип, јердиҥ чыгы ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп болуп, арай болзо сас јерлер боло бербеген. Оноҥ улам ӧлӧҥ јыдып калган. Аймактыҥ бастыра ээлемдеринде айалга тӱҥей.  Ургун јааштардаҥ улам азырал белетеер 6722 га јер ӱрелген. 8738 тонна алатан деп темдектелген азырал «јылыйган». Ол — бастыра белетелетен азыралдыҥ 56 проценти. Оныҥ учун тергеениҥ башкартузы Кош-Агаш аймактыҥ СПК-ларына, КФХ-ларына болуш эдер, мал-ашка азырал аларга акча-манат чыгарар деп сурак тургузылган. Аймакка јетпей турган ӧлӧҥ-азыралды тергеениҥ тышты јанынаҥ ла ӧскӧ аймактардыҥ ӧлӧҥи јакшы бӱткен ээлемдеринеҥ экелер. Је Улаган аймакта азырал белетеер айалга кажы ла јыл кӱч ле кату айалгада ӧдӱп јат.

Эре-Чуйга кӧрӧ, Кан-Оозы аймакта кӱн-айдыҥ аайы  чек ӧскӧ болгон деп айдар керек. Кан-Чараста кӱӱк айда, кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы јарымызында карын да тыҥ изӱлер турган ла кейдиҥ изӱзи 30 градустаҥ ашкан болгон. Оноҥ улам јаҥы отургыскан јалаҥдар чыкка јединбей, кӱйгекке алдырткан. Ӧзӱмдер эҥ ле кӧндӱре ӧзӧтӧн ӧйинде чыкты јетире алынбаган јалаҥдарда ӧлӧҥ кӱйӱп калган. Бу айалганыҥ уч-турултазы — кӱскиде ӧлӧҥ јок болгоны. Је аймак та ичинде ээлемдердиҥ тӱжӱми јери јеринеҥ башкаланган болзо, кӧп саба ээлемдер азыралды одоштой јаткан Солонешенскийдеҥ садып алар ижин кӱскиде баштап койды. Бескези 3-4 центнер пресс-ӧлӧҥди 2-2,5 муҥ салковойго садып алатаны база јеҥил баа эмес. Је «узун мойынду», соок кыш эжикте. Ээлемчилерде оноҥ ӧскӧ арга јок. Мал-ашты чеберлеп, једимдӱ кыштадып алар керек.

Оҥдой аймакта малга азырал белетеер иш јаан изӱ айдыҥ экинчи јарымызында башталган. Быјылгы кышка аймактыҥ ээлемдери текши тооло 68,9 муҥ тонна азырал белетейтени темдектелген. Ол тоодо 18 157 тонна —  јаҥыс јылга ӧзӧтӧн ӧлӧҥ, 16237 тонна — кӧп јылдарга ӧзӧтӧн ӧлӧҥ, 17 212 тонна — јерлик ӧлӧҥ, 17316 тонна —  силос. Бастыра азырал 21,1 гектар јердеҥ белетелери темдектелген.

Быјыл аймактыҥ ээлемдери текши тооло 55,9 муҥ тын малды кыштаткылаар. Бир малды кыштаҥ азырап чыгаратан азырал јанынаҥ орто тоо 4,8 центнер азырал  единицага келижип јат. Аймактыҥ ээлемдериниҥ турган јерлери башка-башка болгон учун, ӧскӧ аймактардыҥ тӱжӱмдӱ јалаҥдарын арендага сураарга келижет. Быјылгы јылда ондый 550 га јердеҥ азырал-ӧлӧҥ белетелген. Кӱйгекке алдырткан, ӧлӧҥ-чабы уйан бӱткен ээлемдер бӱгӱнги кӱнде керектӱ азырал-ӧлӧҥди ӧскӧ аймактардаҥ ла Алтайский крайдаҥ садып алар ишти ӧткӱргилеп, кышка белетенгилеп јат.

Текши республикада малга азырал белетеер иш тӱгенгелек. Ай-кӱнниҥ айалгазы јарамыкту болзо, ӱлӱрген айдыҥ баштапкы онкӱндӱгинде иш тӱгенер ле уч-турулталу тоолорды ла шӱӱлтелерди айдарга јараар деп, республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ ишчилери темдектейт. Айдарда, јарамыкту ай-кӱнге иженип, ээлемчилер кыштыҥ алдында учурлу ижин једимдӱ бӱдӱрип алзын деп кӱӱнзейдис.

А. МАЙМАНОВА