Алтайдын Чолмоны

Билимчиниҥ толо јажына

01.10.2020

2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ ӱчинчи кӱнинде Туулу Алтайдыҥ јарлу тӱӱки шиҥжӱчизине, этнографка, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ директорына, Николай Васильевич Екеевке, 70 јаш толор.

Ол Алтай Республиканыҥ јарлу билим ишчизи, алтай албатыныҥ тӱӱки ле кӧгӱс энчизин шиҥдеген кӧп тоолу билим иштердиҥ авторы.

Николай Васильевичтиҥ јӱрӱмдик јолы Туулу Алтайла колбулу. Ол Оҥдой аймакта Хабаровкадагы  сельсоветтиҥ Кичӱ-Ӱлегем деп јуртында јуучыл-фронтовик Василий (Казат) ле Александра (Себиркей) Екеевтердиҥ билезинде чыккан. Бу јерлерде болгон улус оныҥ јаан ла оогош тӱрген сууларын, ару кейин ле телкемдерин јакшы билер. Эл-јоны алдынаҥ бери ак-малла азыранып, кӧчкилеп јӱрген. Мындый јадын-јӱрӱм ӧткӧн чактыҥ одузынчы јылдарыныҥ тал-ортозына јетире болгон. Ар-бӱткени кату айалгаларда мал-аш азыраарыныҥ јаҥжыгулары ӱйенеҥ ӱйеге улалып барган. Н. В. Екеевтиҥ мында баштапкы јӱрӱмдик јылдары ӧткӧн. Ӱредӱни ол Горно-Алтайскта алтай интеллигенция таскадып ӧскӱрген областной национальный школдо (эмди — В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия) божоткон. Школдыҥ кийнинеҥ бир јылдаҥ ол черӱге барган. Оноҥ озо јарым јыл кире Алтайский моторный заводто (Барнаул кала) слесарь болуп иштеген. 1971 јылда черӱнеҥ јанып, Горно-Алтайский педагогический институттыҥ историко-филологический факультедине ӱредӱге кирет. Тӱӱки бӧлӱкте ӱренгени Н. В. Екеевке таҥынаҥ шӱӱп, ылгап, јартап билерине экелет. Ӱредӱни божодып, ол Наталья Михайловнала, бӱгӱнги кӱнде Алтай Республиканыҥ јарлу политикалык ла јондык ишчизиле, биле тӧзӧйт. Олор экӱ уул чыдаткан.

1975 јылда институттыҥ кийнинеҥ јиит билени Улаган аймакта Балыктујул јурттыҥ школына ийгендер. Је оныҥ билим ишке јилбӱзин, јайалтазын 1976 јылда С. С. Суразаков ло П. Е. Тадыев ајарып салгандар. Бу ок јылда оны тӱӱкиниҥ, тилдиҥ ле литератураныҥ Горно-Алтайсктагы билим-шиҥжӱ институдына (эмди — Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институды) ишке кычырып јат. Оноҥ ары бастыра јӱрӱмине оныҥ ижи институтла колбулу. Мында юбиляр иштиҥ ончо текпиштерин ӧдӧт (кичӱ билим ишчи, старший билим ишчи, ученый секретарь, сектордыҥ јааны, институттыҥ директоры).

Н. В. Екеев ӱч јыл иштейле, СССР-дыҥ билимдериниҥ Академиязыныҥ СССР-дыҥ тӱӱки институдыныҥ аспирантуразына кирет. Бу институт билим телекейде тӱӱки билим шиҥжӱ иштериле јарлу болгон. Диссертация Туулу Алтайда 1922-1929 јылдардагы НЭП ӧйиндеги јурт ээлемдеги айалгага учурлалган. Оныҥ билим башкараачызы тӱӱки билимдердиҥ докторы, профессор Николай Алексеевич Ивницкий болгон. Ивницкий бу суракты шиҥдеген ады-јолы јарлу шинжӱчи. Је билим башкараачыныҥ ижи кӧп болгонынаҥ улам, оны тӱӱки билимниҥ докторы, профессор Виктор Петрович Данилов  башкарып апарган. Профессор колхоз ӧйинеҥ озо, 1920-чи јылдардагы јурт јерлердиҥ айалгазын шиҥдеген ады јарлу билимчи.

1983 јылда Н. В. Екеев диссертациязын једимдӱ корып јат, удабай ла «Социально-экономическое развитие деревни Горного Алтая в 1920-х годах» деп атту монография чыгарат. Канча јылдарга јуунадылган шиҥжӱ иштердиҥ турултазы мында салынган. Монографияныҥ билим учуры бӱгӱнги де кӱнде бийик.

Николай Васильевич озо баштап колхоз ӧйинеҥ озо айалгаларды шиҥдеген болзо, оноҥ оныҥ јилбӱлери элбеп, тӧрӧл албатызыныҥ тӱӱкизиле колбулу башка-башка сурактарга кӧчӧт (этнодемография, XX чактыҥ бажындагы бурхан кыймыгу, тергееде јаткандардыҥ кудай јаҥдары ла оноҥ до ӧскӧлӧри). Бу ок ӧйдӧ билимчи фольклор чӱмдемелдерди тузаланып, солун сурактар кӧдӱрет. 2014 јылда чыккан «Алтайцы: Этническая история. Традиционная культура. Современное развитие» деп ӧмӧлӱ билим иш алтай этнографияда јаан учурлу једим деп темдектеер керек. Бу ишти юбиляр јаҥыс ла башкарып бӱдӱрген эмес, анайда ок ол каруулу редактор ло автор. Алтайлардыҥ эл болуп турганы, олордыҥ тӱӱкизи, јадын-јӱрӱми, кӧгӱс-байлыгы (ол тоодо кам ла бурхан јаҥдар) ла бӱгӱнги кӱнниҥ јондык ла политикалык курч сурактары бу иште једимдӱ кӧргӱзилген.

Н. В. Екеевтиҥ билим ачылталары ӱредӱ бичиктерге ле пособиелерге база кийдирилген.

Николай Васильевич 2013 јылдаҥ ала Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ директоры болуп иштейт. Бу ӧйдиҥ туркунына институт алтай тил,  Алтай Республиканыҥ албатыларыныҥ тӱӱкилик ле кӧгӱс байлыктарыныҥ энчизин шиҥдеп, јакшынак монографиялар чыгарган. 2015-2020 јылдардыҥ туркунына мындый тизӱ билим ӱлекер-проекттер бӱткен: «Трансформации в обществе и ценности традиционной культуры в Республике Алтай (конец ХХ – начало XXI вв.)» ӱч катап чыгарылган (2015; 2016; 2018); «Обрядность в традиционной культуре алтайцев» (2019); «Политические репрессии в Горном Алтае (1922-1953 гг.)» (2017); «Грамматика алтайского языка. Морфология» (2018); «Правила орфографии современного алтайского языка» (2019); «История алтайской литературы (вторая половина XX – начало XXI вв.). Литературные портреты. Книга 3» (2019) ле оноҥ до ӧскӧлӧри.

Калганчы 6 јылдыҥ туркунына институттыҥ билим ишчилери 29 проект бӱдӱрген. Олордыҥ турулталарыла ӧмӧлӱ монографиялар, фольклор тексттер, архивтеҥ алынган документтердиҥ ле 13 телекейлик, текшироссиялык ла тергеелик конференциялардыҥ јуунтылары кепке базылып чыгарылган.

Башкараачы иштеҥ башка, Н. В. Екеев 2020 јылда «Алтай Республиканыҥ топонимиказы» деп јаҥы билим проектте туружат. Ол 9 монографияныҥ (ол тоодо 7 ӧмӧлӱ иш) ла 125-теҥ ажыра билим статьялардыҥ авторы.

Алтай Республиканыҥ тӱӱкизин ле кӧгӱс-байлыгын шиҥдеген јаан једимдери учун Н. В. Екеев «Таҥ Чолмон» орденле, Россия Федерацияныҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлу грамоталарыла, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государственный сыйла кайралдаткан.

Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институ-дыныҥ ӧмӧлиги Николай Васильевич Екеевти толо јажыла уткуп, бек су-кадык, јаҥы једимдер ле узун јӱрӱмдик јол кӱӱнзейт.