Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Јети-Каан јылдыстыҥ бӱткен бӱдӱми ле учуры

18.01.2021

Јер-Алтай эҥ ле баштап Ак-јарыкка јайыларда, Кӱн-Быркан ла Ай-Быркан база бир карындашту болдыс деп сӱӱнгенине чуркуражып кожоҥдошкон. Кожоҥы јер-Алтайды јай кеберлӱ алтын болзын деп алкаган. Ӱнгӱр јараш кожоҥ канча кӱнге чӧйилип, јети башка ӧҥдӧрлӱ, јети кат теҥериниҥ јетинчи кадына угулып турды. Мыны уккан Јети-Каан јылдыс база сӱӱнип, јай кеберлӱ Јер-Алтайга келип, Кӱн-Бырканныҥ ла Ай-Бырканныҥ Јер-Алтайды алкаганы учун кажы ла јылдыс бойыныҥ сӱӱген јети башка ӧҥдӧрин  бириктирип ийеле, јараш ӧҥдӧрлӱ солоҥы эдип, Кӱн-Бырканга ла Ай-Бырканга курчады. Кажы ла башка ӧҥ бойыныҥ ӧҥиле сӱреен јарт ла јарык болуп јаркындалып кӱйер эҥ ле јараш, талдама сый боло берди.

Јай кеберлӱ Јер-Алтайга айылдап келген Јети-Каан јылдыс ар-јӧӧжӧ лӧ јӱзӱн-башка јараш ӧҥдӧрдӧҥ турган чечектерлӱ јажыл торко бӧс сыйлады, јетен јылга байрамдаарга једер јараш тажуурлу аракы экелгендер. Айылчылардыҥ экелген ар-јӧӧжӧзи мӧҥкӱ тошторлу тайга-таш болуп бӱтти, јӱзӱн-башка јараш ӧҥдӧрдӧҥ турган јараш чечектерлӱ јажыл бӧс јай кеберлӱ Јер-Алтайдыҥ кыртыжы болуп јарана берди. Јетен јылга байрамдаарга једер аракызы талай болуп тура берди. Јай кеберлӱ Јер-Алтай айылдап келген Јети-Каан јылдысты кӱндӱлеп, бойыныҥ кӱӱниле талдаган тындузын  алзын дегенин угуп, Јети-Каан јылдыстыҥ кажызы ла бойыныҥ талдаганы аайынча айуны, борсыкты, тарбаанды, ӧркӧни, јыланды, баканы, келескенди талдап алгылады. Бу јети башка тындуларды кажы ла јылдыстыҥ кыйнабас, ӧлтӱрбес, байлап јӱрер эдип алканып, чертенип алкаган тындулары болды. Талай болуп тура берген аракыла оноҥ ары Јети-Каан јылдыс јетен јылга јыргай берди.

Јетен јылдыҥ туркунына јай кеберлӱ Јер-Алтайда јӱрӱм јаранып, албатызы ӧзӱп, тӧрт талазына јайыла бердилер. Кӱн-Бырканга ла Ай-Бырканга байлу бӱткен алтайына, чындык бӱдер Ӱч-Курбустан кудайлу болуп, јетен тӱмен черӱлӱ ӱч карындаш баатыр бӱтти. Јерди ле теҥерини айлаткыштап кӧрӧр судур бичиктӱ бӱткен эмтир. Ӱч баатыр судур бичикти ачып кӧргӧн. Судур бичикте јай кеберлӱ  Јер-Алтай јайалардаҥ озо бӱткен кара санаалу, јаман кылыкту кижи ӱзе ле неме менде бар болзын, менеҥ ӧскӧ кемде де јок болзын деп сананып, јети башка бӱдӱмдӱ јаман эдӱ койнына јажырып алган деп кӧрӱлди. Бир катап бойыныҥ ӧйинде кара ӧҥдӱ јеек јутпа јылан болуп кубулала, Кӱн-Бырканга ла Ай-Бырканга нени де кӧрӱп болбос эдип  карлу јоткон ийиптир. Бу ӧйди эптӱ тузаланып, чаҥкыр јараш ӧҥдӱ теҥерини уурдап, јудуп алала, тоолоп јетпес узак ӧйгӧ јажырып алган деп кӧргӱсти.  Јетен јылга јыргаган Јети-Каан јылдыстыҥ бир јылдызы јаман кылыгы тудуп, јер-телекейди олјолоп апарарым деп кыйгырала, кара ӧҥдӱ јеек јутпа болуп кубулала, Јер-Алтайдыҥ тобрагын кейге кӧдӱрип, аҥданып туйлай берди. Телекейди силкип, јаан талайлар, теҥистер толкуланып чайпалды, Јер-Алтай бычкакталып, канча-канча јерлердеҥ ӱзӱлип бӧлӱнди.

Албатыныҥ тыҥ ийделӱ бирлигин бузуп, тилдерин билишпес, башказы кӧп уктарлу, тоозы кӧп ороондор эдип јайрадып салды. Јайратканынаҥ туза болбоды, Јер-Алтай там ла элбеп јаанады. Мындый коркышту јаман кылыгыла албатыныҥ тыҥ ийдезин јайрадып ийеле, Кӱн-Бырканныҥ ла Ай-Бырканныҥ  Јер-Алтайын айрып апарарга сананарда, албатыныҥ јарымызы јажынып, туйук јерге мӱргӱй бердилер. Ӱч-Курбустан кудайга чындык бӱдер ӱч карындаш баатырлар телекейдиҥ кӱнчыгыш јанында, толыгында јетен тӱмен черӱзин  јуу-чакка быжу белетеп јаттылар. Кара ӧҥдӱ јеек јутпа јылан учында јети башка ӧҥдӱ јымыртка чыгарды.

Бу јымыртканыҥ ичинеҥ кажызынаҥ ла јети башка ӧҥдӱ јаман эдӱ чыгып, јер-телекейди чактады. Бу јаман эдӱлердиҥ тоозында – јерсилкиниш, јерди какшыдары, ӧрт, чайык, карлу јоткон, јаан карла бӱркеери, јаан карла  тоҥырып салары болды. Чек учында кара ӧҥдӱ јеек јутпа јылан меҥдеп, јаан јастыра эдип ийгенине там корододы. Кӱн-Бырканга ла Ай-Бырканга, байлу бӱткен Јер-Алтайына Ӱч-Курбустан кудайым деп, ӱч карындаш ӱч кӱнге мӱргӱп, јер-телекейди ле јетен тӱмен черӱзин корузын деп јайнап суранала, кара ӧҥдӱ јеек јутпа јыланды канайып та јеҥип, олјолоп, чаҥкыр ӧҥдӱ теҥерини кайра јай кеберлӱ алтайга јандырып алар деп шӱӱштилер. Ӱч карындаш баатыр судур бичигин база катап ачып кӧрди. Судур бичикте кара ӧҥдӱ јеек јутпа јыланныҥ байлу тындузы бака эмтир. Чаҥкыр-јараш теҥерини баканыҥ ичине јажырып салтыр. Ӱч карындаш баатыр баканы баспак ташла базырып саларда, баканыҥ ичинеҥ чаҥкыр кей узак ӧйгӧ чыгып ла јадар, учында чаҥкыр јараш ӧҥдӱ элбек ле јаан, јарык теҥери болуп тура берди. Оноҥ ары ӱч карындаш баатыр јетен тӱмен черӱзин баштап, кӱнчыгыш јанынаҥ Јер-Алтайыс учун деп, Јети-Каан јылдыска удура јаан јуу-чакты сакыбас  јанынаҥ баштап ийди.

Баспакталбаган бака јалбас болуп балбарылып, эки кӧзи чыкты, коркышту шыраладып кыйнатырганы учун кыйнабас јеек јутпа јыланды бака чылап неге де кӱчи јетпес эдип каргап, тӱкӱрип салды.

Јер-Алтайы учун тартышкан јетен тӱмен черӱ Јети-Каан јылдысты олјолоп, Кӱн-Бырканныҥ ла Ай-Бырканныҥ алдына јаргылазын деп экелгиледи. Јер-телекейдиҥ албатызыныҥ бирлигин бузуп, Јер-Алтайды чаксыратканы учун, јети башка бӱдӱмдӱ јаман эдӱзин тузаланып, ончо тынар тындуларга јаман салтарын јетиргени, талдап алган јети байлу тындуларына чертенген чертин бӱдӱрбей, удура јаман кылыгы учун Јети-Каан јылдысты  Кӱн-Быркан качан да болзо, кӧзиме кӧрӱнбезин деп јаргылап, Ай-Бырканга табыштырды. Алтыгы ороонноҥ Эрлик бийдиҥ ийген элчилери јаргыга баштанып, база келген.  Бойыныҥ ӧйинде качан болгон јарты јок ӧйдӧ Јети-Каан јылдыс Эрлик бийдиҥ алтайын база чактаган, јаан коромјы эткен болуптыр. Ол Алтайда айылчыларды кӱндӱлегени аайынча келген солун айылчыларга алтын сузуп, алтын айакка ак сӱт беретен болгон. Јети-Каан јылдыс ол алтайдыҥ улузына алтын сускуга сары корон уруп, удура олорды корондоп ӧлтӱрген. Коронду алтын  сускуны јаан талайга чӧҥӱрген.

Талайдыҥ кӧп тындулары корогон, талайдаҥ суу ичкен тындулар ӧлгӧн. Јети-Каан јылдыстыҥ болгон ло јеринде кӧп кинчекти эткени учун Эрлик бийдиҥ јакарузы аайынча Ай-Быркан јӧп болуп, Јети-Каан јылдысты талайга чӧҥгӧн алтын сускуныҥ бирӱзи сен бол, кинчегине теҥериде суску болуп, Јети-Каан јылдыс Кӱн-Бырканга јаргылатканы аайынча караҥуй тӱнде јапсынып кӧрӱлер болды.

Ӱч карындаш баатырдыҥ јетен  тӱмен черӱзи Јети-Каан  јылдысты олјолоп курчап алганы аайынча ла тоозы кӧп јылдыстар болуп тура берген. Ай-Быркан Јети-Каан јылдысты тӱнде кача бербезин деп бӱдӱнбей, оны каруулдап, кетеп конор болды.

Јети-Каан јылдыстыҥ эҥ ле јаман кылыкту дегени албатыныҥ кӧзине кӧрӱлбеске кичеенип, јылдыстардыҥ ортозына јажынган ӧчӧмик јылдыс. Кылык-јаҥы солынбаган бойы јаман кылыгы тудуп, јай кеберлӱ Јер-Алтайыска кӱйӱнип, кородоп, соок кышты ийип турар болды. Теҥериде јолдолып,  кардыҥ јолы кызара чӧйилип артты.

Корон соокты чек сӱӱбес Јети-Каан јылдыстыҥ јети байлу тындузы – айу, борсык, тарбаан, ӧркӧ, јылан, келескен, бака кыш келерин эртеледе сезип, Јер-Алтайдыҥ јети сокоры болуп, ичегенге јылу кыштап, кандык айдыҥ јетинчи кӱнинде јазым јок чыгар болуп јаҥжыгып калды. Канатту куштар јылу јерлерге учуп, соок кӱскиде јолой комыдап, јас келзе, сӱӱнчилӱ кожоҥло чуркуражып келгилеер болуп јаҥжыкты.

Ӱч карындаш баатыр кайыш курлу, кејегелӱ тулуҥду албатызы учун айдынып, эртелеп чыгар Кӱн-Бырканым, оройтып чыгар Ай-Бырканым, байлу бӱткен Јер-Алтайым, мӧҥӱн сӱрлӱ кӧлдӧрим, алтын сӱрлӱ агын-талай сууларым, торко бӱрлӱ агаш-таштарым, оп-куруй, оп-куруй. Ӱч-Курбустан кудайым деп ончозын јаба бир кудай эдип бириктире адап, албатыныҥ амыр-энчӱзи, су-кадыгы бирлик кӱӱн-санаалу болорына, бой-бойлорын тооп јӱрери учун алканып, суранып мӱргӱйдилер.

Ӱч бутту очогында одус тилдӱ бай энени байлаган Быркан јаҥду албатызы база ок суранып мӱргӱйдилер. Ӧткӧн кӱч ӧйлӧрдӧ албатызыныҥ куйагы болгон ӱч карындаш баатыр – Ӱч-Сӱмер тайга болуп тура берди. Байлу бӱткен Ӱч-Сӱмер Эл Алтайдыҥ маанызына таҥма болуп артарга канча чактарга сакыган амадузына јединип, Алтайын сӱӱген ады јарлу јурукчыларыс албатызыныҥ куйагы болгон мӧҥкӱ тошту Ӱч-Сӱмер баатырды байлу бӱткен аҥду-кушту кебедел эдип, Эл Алтайдыҥ маанызына кийдирип салды.

 

Ак кӧбӧк сӧӧктӱ Артем ЕНЧИНОВ

 

ТОП

«Баатырларыс ойгонып калды…»

(Башталганы 1-кы номерде) «Алтын-Эргек» кай чӧрчӧкти сценада «Ээлӱ кайдыҥ» турчыларыла кайлап отурыс. Ол тушта мениле саҥ башка учурал болгон. Кандый да ӧйдӧ сӱнем чыга бергендий, бойымды ӱстинеҥ тӧмӧн ајыктап турум. Топшуур согуп турганымды кӧрӧдим. Ол ло ок ӧйдӧ коштойындагы, алдыгы, ӱстиги телекейлерге јӱрӱп, олордо не болуп турганын, ондогы јӱрӱмди база кӧрӱп турум. Ончо ло бойым

Малдыҥ сӧӧк-тайагыла тудуш јаҥдар

Кыптунак Малды сойгон кийнинде эҥ ле озо этле кожо кыптунакты кайнадар учурлу. Јаак Эки јаакты айрыйла, бирӱзин тургуза ла кайнадар. Оноҥ башка эки јаак јадала, «арткан этти јип салар». Ол тушта этти јизе, курсакка бодолбос. (К. И. Санин) Кары Карыны энедеҥ јаҥыс бӱткен кижи јарбас керегинде албатыда чӱм-јаҥ бар. Оныла колбулу мындый кеп-куучын арткан: «Бир

Јаҥарыс бистиҥ Алтайга јаҥыланзын

Јаҥы Койон јылдыҥ бажында телеҥит јаҥарыс коштойындагы Алтай крайда профессионал студияда јыҥыраганын интернетле «нӧкӧрлӧжип» турган улус уккан-кӧргӧн лӧ болбой. Оны кӧргӧн кижиниҥ база ла катап «Улаган тыҥ!» деп, кӧксине чабынар кӱӱни келер. Бу узак јолды кӱчсинбей, Улаган аймактыҥ кеендикти, узанышты ла спорттыҥ албаты бӱдӱмдерин элбедер тӧс јериндиҥ башкараачызы Мерген Тельденовко, Алтай Республиканыҥ ат-нерелӱ артисттери Марина