Алтайдын Чолмоны

Плакастыҥ адыныҥ алтай тӱӱкибисте учуры

28.01.2021

Г. И. Чорос-Гуркинниҥ jӱрӱминде бир сӱрекей учурлу темдек бар, jе онызы кӧп саба учуралдарда аjаруга алынбай jат. Гуркин бойыныҥ ӧйинде ӱредӱчи болгоны керегинде айдадым.

Шак бу ӧйдӧ  алтай фольклорды ла этнографияны бичип jууган А. В.  Анохин оныла таныжып, jиит jурукчыга оноҥ ары кӧндӱгип баратан jол ачкан. Jе тӱҥей ле Гуркинниҥ ӱредӱчи болгонын база аҥылу шиҥдеер керек. Григорий Ивановичтиҥ амадуларыныҥ тоозында алтай кадрларды ӱредип белетейтен деген санаа болгон, jе бу керекти ӧскӧ улуска бӱдӱрерге келишкен.

Алтайдыҥ тӱӱкизинде, бистиҥ калыктыҥ салымында кӧп тоолу ады-чуузыныҥ кеми сӱрекей бийик улус бар, олордыҥ ончозы алтай канду эмес те болзо, алтай кӧгӱстӱ болуп, Чорос-Гуркинниҥ  амадулары jӱрӱмдик учурлу ла тӧрӧлине керектӱ болзын деп, акту кӱӱнинеҥ ончо кӱчин салып иштеген.   Бистиҥ калыктыҥ эс-санаазында андый улустыҥ бирӱзи деп, узак jылдарга алтай кадрларды белетеген ӱредӱчи-таскадаачы, jарлу ВГИК-ти божоткон Василий Константинович Плакас артар. Jууныҥ кийнинеҥ ӱредӱликтиҥ алдында jаҥы амадулар тура берерде,  Туулу Алтайдыҥ облисполкомы   рабфакты кубултып, областьтыҥ национал школын тӧзӧӧр деп шӱӱлтеге келип, бу керекти «алтай улустыҥ ортозынаҥ чыҥдый кадрлар белетеер» деген сӧстӧрлӧ быжулаган. Кӧп jылдардыҥ туркунына, бу jӱрӱмнеҥ атанарга jетире, школдыҥ башкараачызы болуп, В. К. Плакас бойы иштеген. Атту-чуулу ӱредӱчиниҥ адыла школдыҥ эҥ артык jаҥжыгулары колбулу, ол ӱренчиктери кӧгӱстӱ, кижилик ле тӧрӧлчи кӱӱн-санаалу болуп ӧссин деп амадаган.

В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия, бистиҥ jаш тужыста – областьтыҥ орто ӱредӱлӱ национал школы (ОНСШ) – ӱредӱниҥ сӱрекей аҥылу jери болгон. Мениҥ оҥдогонымла, бу тегин ле школ эмес, оныҥ ӧзӧгинде калыкты ӧскӱрер учур салынган. Азыйда национал школ, бӱгӱнги кӱнде республикан гимназия jаҥыс ла тилди, jаҥжыгуларды, культураны ӱредериле башкарынар эмес, анайда ок оноҥ калыктыҥ ӧзӧр айалгазы камаанду. Плакастыҥ школы андый тирӱ агынныҥ бажы, тӧс jери!

В. К. Плакастыҥ школын сананзам, тургуза ла бойыныҥ ӧйинде Царскосельсктеги лицей Россияга кандый jаан камаанын jетиргени керегинде  тӱҥдештирӱ келет. Лицейде билгирге jӱк ле дворяндардыҥ балдары ӱренген эмес, олорды аҥылу айалгада ӱредип таскаткан.  Тӧс jерде ӱредӱле коштой ӱренчиктердиҥ толо бӱдӱмдӱ кижи болорын кичееген. Мында орус калыктыҥ jаркынду улузы jол алынган. (Jайалталу балдар ӱредер школдор орто чактарда Японияда, Кыдатта болгон. Ӱредери бир, экинчизинде, кажы ла баланыҥ jайалтазын ачып, оны кӧндӱктирип ӧскӱрер керек!..). Ӱренчиктер мында бастыра jӱрӱмине антыгарлу нӧкӧрлӧр табып, чындыктыҥ кемjӱзин билген. Орус тӱӱкиде Царскосельсктиҥ лицейи эҥ ле озо Пушкинди таскадып ӱреткен ле поэт оны ӱлгерлеп алкаган ӱредӱ jер деп jарлу. Керек ӱредӱде де эмес. Лицеисттерди ӧйдиҥ тебӱзин оҥдоп, бир ле jерге токтобой, элбеде ле таҥынаҥ шӱӱп билзин деп таскаткан. Мындый айалгада сӱрекей кӧп  jайалталу улус ӧзӱмин алып барган.

Тӱҥей jаркынду темдекти бис Алтайдыҥ тӱӱкизинде В. К. Плакастыҥ адыла адалган национал школ болгонында кöрöдис. В. К. Плакас школго ӱренетен балдарды бойы аймактар сайын jорыктап,  талдап туратан.  Анайып, школго ӱренетен балдарды билгириле, jайалтазыла талдап, педагогикалык jаҥы эп-арга тӧзӧгӧн. Эмдиги ӧйдӧ баштапкы jерде дистанцион бӱдӱмдӱ экзамендер ле ЕГЭ-ге белетенери, Плакас дезе, балдарла кӧстӧҥ кӧскӧ таныжарын, олордыҥ jилбӱлерин билерин, ада-энезиле колбу тударын  кичееген. Бу ӱредериниҥ ле таскадарыныҥ бирлик ууламjызы болгон. В. К. Плакас ӱредӱниҥ текши некелтелеринеҥ туура барбайтан, jе олорго тирӱ тын берип, бойыныҥ кӧрӱмиле ӱредӱлик методиканы байыткан. Анайда ок  Алтайдыҥ jаҥжыгуларын тууралатпай, калыктыҥ кӧгӱс байлыгын, тилин  баалап, бала-баркага толо берип салган. Ол бойына да, ӱредӱчилердиҥ, таскадаачылардыҥ ӧмӧлигине де «неге керектӱ» деп тӧс суракты улам тургускан.

Меге бойыма да, туулар ортозында jылыйып калган, керек дезе тургуза ӧйдӧ картада да јок ыраак Салјар деп ӧзӧктӧҥ теп ле тегин уулчакка, В. К.  Плакастыҥ улу ла таҥынаҥ школын ӧдӧргӧ келишкен. Ол мени јӱрӱмниҥ јаан ла јарамыкту јолына алкаган. Санаама кирет: туку ла орой тÿн киргенче от ӧчпӧйтӧн: кружоктор, јилбилӱ улусла туштажулар, кӱрее-куучындар ӧдӧтӧн. Ӧмӧ-јӧмӧ болгоны уулчактардыҥ ла кызычактардыҥ таҥынаҥ јайалталарын ачар арга берген. В. К. Плакас бистиҥ кажыбысты ла гражданин-интернационалист болзын деп таскаткан. Шак бу амадуга тайанып, ол ÿредÿлик кадрларды талдаган: эҥ ле артыктарынаҥ Алтайдыҥ педагогикалык элитазын тӧзӧгӧн.

Гимназия јети онјылдыктыҥ туркунына АР-дыҥ ӱредӱлик ле ич-культуралык јӱрӱминде jаркынду керек болуп барган. Сӧс јоктоҥ, ол мынаҥ да ары республиканыҥ статузын бу ок ууламјыларда јарамыкту ла билдирлӱ бектедип, јаан телекейге бистиҥ ойгор кӧгӱстӱ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ баштаҥкай-шӱӱлтелерин апарар. В. К. Плакастыҥ адыла јолду адалган республикан гимназия эҥ артык текши ӱредӱлик jер болуп, ЮНЕСКО-ныҥ школдорыныҥ ассоциированный сетьтериниҥ тоозына кирер тап-эриктӱ болды.

Бӱгӱн бистиҥ республикан гимназияныҥ эжигин ачкамда, (јаманымды таштагар, ол меге ОНСШ деп адыла кару), мени улу ӱредӱчи Василий Константинович Плакастыҥ экелген агару тыны, сергек тудунары кучактай алат. Ол бисти сананарына, Тӧрӧлин сӱӱрине, Алтайдыҥ тӱӱкизин билерине, башка-башка укту балдарды тооп, эрмектежип јӱрерине ӱреткен. Бӱгӱн, качан бис јаҥы кычырулар алдында турган ӧйдӧ, шак андый ӱредӱчилер ле школдор сӱрекей керек деп тыҥ бӱдедим.

1975 јылда областьтыҥ башкарузыныҥ «сӱрекей сергелеҥдери» бистиҥ школды јабарга умзанганы качан да ундылбас. Тӧс шылтагы – «ондо койчылардыҥ балдары ӱренбей турган», школды «царский лицей» болуп кубулган деп. Бис бӱгӱн ле школдыҥ ады јарлу Царскосельский лицейдиҥ јаҥжыгуларыныҥ ӱзӱгин чеберлеп алган деп оморкойдыс. Ол керегинде мен мынаҥ озо бир эмеш айткам. Ол тушта бистиҥ интеллигенцияныҥ бир кезек улузы В. К. Плакастыҥ јолын улалткан Вязников Александр Хрисановичле (фронтовой катуларга темиккен ле текши керекке чындык кижиле) кожо школды корулап, «JОК!» – деп айдып, ӧмӧ-јӧмӧ туруп чыккандар.

Бу сыраҥай кӱч ӧйдӧ кижиниҥ кайкамчылу пассионарный быжузын ӱредӱчи Роза Санабаевна Алушкина кӧргӱскен. Ол керегинде ОНСШ-ты божоткон, Алтайдыҥ тургуза ӧйдӧги духовный элитазыныҥ кижизи, бир ӧйдӧ Россияныҥ Јондык палатазыныҥ турчызы болгон Эдуард Васильевич Бабрашев сӱрекей чокым мынайда айткан эди: «Роза Санабаевна национал школдыҥ ийде-кÿчиниҥ jаркынду тирÿ кереези. Ол узак јылдарга «Алтайдагы Царскосельский лицейде» Плакастыҥ санаа-кÿÿнин бек тудуп, керегин улалткан».

Бистиҥ интеллигенцияны ол туштагы бичиичилер башкартузыныҥ баштапкы качызы, «Строговы», «Соль земли», «Отец и сын», «Сибирь», «Грядущему веку» деп романдардыҥ авторы, СССР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ председатели, Социалистический Иштиҥ эки катап Геройы Георгий Мокеевич Марков тыҥ јӧмӧгӧн. Тазыл-тамыры Сибирьле тудуш офицер-фронтовик ол бойыныҥ угулбай артпас бескелӱ сӧзин айткан. Jарлу бичиичи Алтайды тыҥ јӧмӧгӧн: школ орныктырылган. ЮНЕСКО-ныҥ «За сподвижничество» деп медали јӧптолгӧн болзо, ол В. К. Плакаска берилер эди. Бисте, Алтайда, пассионарий Г. И. Чорос-Гуркинниҥ «За самопожертвование личности» деп медали jöптöлгöн болзо, ол, кыйалтазы jогынаҥ, В. К.  Плакаска берилер эди!

Диман БЕЛЕКОВ