Алтайдын Чолмоны

Беш јылдыҥ туркунына…

01.02.2021

Ӧткӧн јылда химиялык этиологиялу эдимдердеҥ бисте кӧп улус корондолгон. Оныҥ тӧртӧн проценти аракыныҥ салтарыла колбулу болгонын токсикологияныҥ мониторингиниҥ јетирӱлери кӧргӱзет.

Алтай Республикада калганчы беш јылдыҥ туркунына аракыдаҥ корондолгондордыҥ тоозы 69 процентке ӧскӧн. Мынызы алдындагы јылдагызынаҥ алтан процентке кӧп болуп јат. 2020 јылдыҥ он бир айыныҥ туркунына бисте аракыдаҥ корондолгон тогузон учурал темдектелген, 39 учуралда улус божогон. 2019 јылдыҥ бу ла ӧйинде аракыдаҥ бежен алты кижи корондолгон ло 43 учуралда улус корогон.

Аракыдаҥ божогон учуралдар бу ла ӧйдӧ, 2019 јылга кӧрӧ, 9,6 процентке астаган. Улус спирттеҥ корондолгон учуралдарда аракыны кӧп ичкенинеҥ улам божогондор (32 учурал јарталган). Тӧрт учуралда аракыныҥ суррогаттарыла, эки учуралда метилдӱ спиртле корондолгоны темдектелген. Бир учуралда јарталбаган спиртле корондолгон керек болгон. Бу учуралдарды лабораторияда ӧткӱрген шиҥжӱлер јартаган.

Чочыдулу айалгалар анчада ла Горно-Алтайскта, Улаган, Оҥдой ло Чамал аймактарда темдектелет. Калада ла бу аймактарда, спиртле корондолгон учуралдар бӱткӱл республикага кӧрӧ, бийик. Аракыдаҥ корондолып турган улусты социальный јанынаҥ ылгаштырып кӧрзӧ, мында пенсионерлер (33%) ле иш јок арткан улус акалайт (55%). Эр улустыҥ тоозы (72%), ӱй улуска кӧрӧ, кӧп (28%).

Чыҥдыйы јакшы да деген аракы кижиниҥ су-кадыгына коомой салтарын јетирип јат. Оныҥ каршузынаҥ улам кижиниҥ тӧс нервный системазы уйадайт, психический ле неврологический бузуштар башталат, ич-карынныҥ органдары коомой иштейт. Аракыныҥ кичинек те деген ӱлӱзи кижиниҥ су-кадыгына билдирлӱ каршузын јетирип јат. Балдар керегинде айтпаза торт. Ачу ашты ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп ичкен учуралдарда аракынаҥ интоксикация башталат.

Кижиниҥ су-кадыгына анчада ла тыҥ салтарын аракыныҥ суррогаттары јетирет. Олордыҥ тоозына элдеҥ ле озо антифризтер, шил арчыыр кожымактар кирет. Россияда кӧлӱктерди ле техниканыҥ бастыра бӱдӱмдерин арутап јунар тужында метиловый спиртти тузаланарга јарабас. Ол јанынаҥ аҥылу јакаан да бар. Је тискинчилер токтодулардыҥ некелтелерин бузуп, кӧлӱктериниҥ кӧзнӧктӧрин кӧп лӧ саба учуралдарда  метанолло арчыйт.

Метанол тыш бӱдӱмиле этиловый спиртке тӱҥей. Оны ичкен кижиниҥ су-кадыгы кенейте уйадайт. Метиловый спиртле корондолгон улус кузуп јат, олордыҥ ичи-карды сайылат. Куурылган ла јарыктаҥ коркыган учуралдар база темдектелет. Корондолгон улустыҥ анайда ок јӱректери тыҥ согулат, кӧстӧри ачып, кӧрбӧй дӧ барардаҥ айабас. Кӱч айалгаларда олор санаазын јылыйтат, кӧкси уурлап, комага тӱжет ле јӱректери кенейте токтойт.

2020 јылда бисте метиловый спиртле корондолгон эки учурал темдектелген. Аракыла ол эмезе суррогатла корондолгон учуралдарда ол ло тарый эмчиликтиҥ тӱрген болуш јетирер службазына баштанар эмезе арга табып,  корондолгон кижини тӱрген-тӱкей эмчиликке јетирер керек. Тӱрген болуштыҥ медишчилери келип турганча, кижиниҥ санаазы ордында болзо, оныҥ ичи-кардын суула јунар керек. Корондолгон кижиге бир канча стакан суу берип, кускузы келзин деп, тилиниҥ тазыл тужына эки сабарла јаба базар керек. Кускузына тумаланбазын деп, бойын кӧҥкӧрӧ тутса, јакшы болуп јат.

Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикада тергеелик башкартузы