Алтайдын Чолмоны

Алтай тилдиҥ сурактары шӱӱжилди

09.02.2021

Кочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ башкартузыла алтай тилдиҥ совединиҥ јууны ӧтти.

Олег Леонидовичтиҥ темдектегениле болзо, советтиҥ ӧткӧн јуунында алтай тилге ле литературага ӱредери школдордо кандый кеминде ӧткӱрилип турганы  ла ада-энелердиҥ бу ӱредӱ аайынча шӱӱлтелери керегинде сурактар шӱӱжилген болгон. Онойдо ок алтай тилдиҥ престиж-тоомјызын кӧдӱрери аайынча иштеери, культуралык энчилерди чеберлеери, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ «Алтай Кабай» деп тӧс јерин тӧзӧӧри керегинде сурактар кӧрӱлген. Кажы ла бӧлӱк сурактар аайынча чокым ууламјылар темдектелген ле тӱп-шӱӱлтелер эдилген. Ӧткӧн јуунныҥ тӱп-шӱӱлтелери канайда бӱткени керегинде толо јетирӱни билим ле ӱредӱлик аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Екатерина Чандыева эткен.

Екатерина Дмитриевнаныҥ јетиргениле болзо, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган национальный библиотекада дискуссия-куучындар ӧткӱретен «Большинство» деп адалган клуб тӧзӧлгӧн. Бу клуб бойыныҥ 2021 јылда бӱдӱретен ижинде ӱренчиктер, студенттер, јондык ишчилер, культураныҥ ла билимниҥ ишчилери туружатан туштажулар ӧткӱрерин темдектеген. Шӱӱжилетен сурактардыҥ баштапкыларыныҥ тоозында алтай тилдиҥ ле оныла колбулу кӧп  сурактар туруп јат. Темдектезе, алтай тилди чеберлеп аларында билениҥ, эне-аданыҥ, школдыҥ учуры. Онойдо ок «Алтын-Туу» деп адалган литературалык бичик чыгартуга тӧзӧлгӧлӧнип,  кӧчӱреечилердиҥ школы тӧзӧлгӧн. Бӱгӱнги кӱнде бу школ тергеениҥ Бичиичилер бирлигиле канайда иштеер деген суракты шӱӱп јат.

2020 јылда ӱредӱлик заведениелерде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ кабинет-кыптары канайда јазалган, јеткилделген деп сурактар аайынча мониторинг-иш ӧткӱрилген. Мониторингтиҥ кийнинде кажы ла школдыҥ јетирӱлик ле материльно-техникалык јеткилдежи бийик болзын деген тӱп-шӱӱлте эдилген. Екатерина Чандыеваныҥ јетиргениле, билим ле ӱредӱлик аайынча министерство «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ишчилериле кожо «Алтай тилди таҥынаҥ ӱренери. Алтай тилди таҥынаҥ ӱренериниҥ видеоурокторы»  деген ӱлекер-концепцияны шӱӱшкен. 2021 јылда 25 видеоурок белетеп чыгарары јӧптӧлгӧн. Онойдо ок ол «Бӱгӱнги кӱнниҥ эне-адазы» деген сайт тӧзӧлгӧнин, бу сайттыҥ «Алтай тилди ӱренедис» деген бӧлӱгинде оогош балдарга учурлалган ӱредӱлик-методикалык јетирӱлер, словарьлар, таблицалар салынганын темдектеди. Мында ок «Албатыныҥ тӧрӧл тили ле культуразы — эҥ баалу байлык» деп јетирӱлик материалдарла, алтай тилле мультфильмдерле, балдардыҥ кожоҥдорыла, клиптериле таныжар арга бар.

Чой ло Турачак аймактарда алтай тилге ле литературага ӱредери канайда ӧдӱп турганы керегинде јетирӱни Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ директоры Николай Екеев эдип, бу аймактардагы айалга керегинде куучындады. Оныҥ айтканыла, бу эки аймакта алтай тилди ӱредери кандый айалгада болгоны керегинде чокым јетирӱлер аларга, мониторинг ӧткӱрерге социолингвистикалык анкеталар тургузылган. Онойдо ок интервью кеминде берилген сурактарга каруулар алынган. «Бастыра болгон карууларды кӧрӱп, тӱп-шӱӱлте эткенде, улусты алтай тилдиҥ сурагы, ӧзӱми, телекейдеги јери сонуркадып јат деп айдарга јараар» —  деп, Николай Екеев темдектеген. Эл-јон ол ок ӧйдӧ школдордо балдарды тӧрӧл тилине ӱредери чыҥдыйлу болзын деп, уроктордыҥ частары кӧптӧӧр бӧ деп сурак берет. Куучын јаҥыс ла алтай тил керегинде эмес, је онойдо ок алтай литература, Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизи деп предметтер керегинде база ӧдӧт. Тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин бу билим-шиҥжӱлик институтка алтай тилди ӧскӱрерине ууландырылган бастыра ууламјыларды шӱӱп кӧрзин, бар шӱӱлтелерди ле сурактарды ајаарып, чокым иштейтен ӱлекерлер тургуссын деп јакару берген. Быјылгы јылда «Государстволык национальный политика» деген госпрограммага кирип турган «Алтай тилди чеберлеп алары ла ӧскӱрери» деген подпрограмманыҥ бюджетте јеткилдеш-ассигнованиелери кӧптӧп калган деп, ол темдектеген.

Алтай ла орус тилдерле кандый бичиктер кепке базылганы керегинде јетирӱни «Алтын-Туу» деп литературалык бичик чыгартуныҥ јааны Татьяна Туденева эткен. Оныҥ јетиргениле, 2020 јылда бичик чыгарту 21 бичик кепке баскан. Олордыҥ тоозынаҥ он бичик — алтай тилле, сегизи — орус тилле, ӱчӱзи — эки тилле. Бу ок ӧйдӧ оогош ло баштамы класстарга ӱренип баратан балдарга јаан ајару эдилген. Алтай албатыныҥ кайчызы Николай Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 јылдыгыла колбой, «Кулакча»,  «Малыш Ырысту» деп адалган бичиктер белетелген ле кепке базыларына табыштырылган. Орус ла алтай тилдерле чыккан «Звери и птицы Алтая», «Растения Алтая» деп бичиктер эл-јон ортодо јаан сурууда болды.   Онойдо ок тоомјылу алтай бичиичи Кӱӱгей Тӧлӧсӧвтиҥ «Кадын јаскыда», Уильям Шекспирдиҥ алтай тилге поэт Шатра Шатинов кӧчӱрген пьесалары, алтай ла якут албатылардыҥ  «Алтай баатырлар» ла «Ньургун Баатыр» деп кай чӧрчӧктӧри алтай тилле јылдыҥ башталганынаҥ ала кепке базылган. Балдардыҥ «Солоҥы» журналыныҥ 30 јылдыгы толгоныла колбой эҥ артык ӱлгерлерди, куучындарды, чӧрчӧктӧрди бириктирген номер кепке базылган.

Алтай Республиканыҥ ӱредӱликте иштеп тургандардыҥ квалификациязын бийиктедер ле профессионал белетенижин ӧткӱрер иниституттыҥ јааны Светлана Сафронова алтай тилге ӱредери школго јеткелек балдар таскадар учреждениелерде канайда ӧдӱп турганы керегинде куучындаган. Бӱгӱнги кӱнде балдардыҥ садтарында, ясляларда иш «Алтай тилди школго јеткелек балдар таскадар учреждениелерде полилингвальный модель ажыра ӱредери“ деген талалык проект ажыра ӧдӱп јат. Светлана Сафронованыҥ темдектегениле болзо, тилге ӱредериниҥ бу модель-бӱдӱминде кажы ла этап-бӧлӱкти башка-башка тилдерле бир ле уунда теҥ-тай ӱретсе, јарамыкту болор. Мындый эп-арга балдар тӧрӧл дӧ тилин, орус та тилди, иностран да тилди теҥ-тай ӱренип барарына, школго јетире ӧйдгӧ тилдерди ӱренерине белен болорына јаан болушту болор аргалу. Алтай тилди ӱренеринде баштамы ӱредӱнеҥ озо билгирлер алып алар арга бар болор.

Јуунныҥ учында алтай тилдиҥ совединиҥ турчылары 2021 јылда кандый иш бӱдӱрерин темдектеп алдылар.

А. Майманова белетеген