Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Алтай тил јогынаҥ Алтай Республика болор беди

15.02.2021

Эзенде, кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 100 јылдыгы толор. Ол бир чактыҥ туркунына иштеп, албатыга айдары јок јаан тузазын јетирген – экономикада, культурада, тилисти корып ла чеберлеп аларында.

Горно-Алтайский автоном область Алтай Республика боло берерине алтай газедис база јаан јӧмӧлтӧзин јетирген. Алтай тилдӱ албаты јок болзо, областьтыҥ статузын бийиктедери, Алтай Республиканы тӧзӧӧри керегинде шӱӱлтезин политиктер неле јартаар, канайда тӧзӧлгӧлӧӧр эди. Алтай тилдӱ албаты јогынаҥ бойы Конституциялу, бойы маанылу ла гимндӱ Алтай Республика болор беди?

«Чолмоныстыҥ» бастыра ветерандарына, газеттиҥ бастыра кычыраачыларына баштанып сурайын – газеттиҥ юбилейине учурлай слер канча ла кире кӧп бичимелдер, фотојуруктар, ӧскӧ дӧ документтер аткарзагар, ол газедистиҥ бӱгӱнги ле эртенги ижине ончо ло кире јаан јӧмӧлтӧ болор.

Јыбаш Каинчин айткан эди…

Бир катап «Ӱч-Сӱмер» бичик-чыгартуда  ады јарлу бичиичи Јыбаш Каинчинле куучындажып отурганыс. Алтай тил, оныҥ бӱгӱнги айалгазы, келер ӧйи, алтай бичиктерди чыгарары, ӧскӧ дӧ сурактар керегинде.

Ол куучын ортозынаҥ Јыбаш Бӧрӱкович токыналу ӱниле, ӱшкӱргендий айткан  эди: «Бичигеним эмди де бар, је алтай бичиктерди кычыратан, оны баалайтан улус  мынаҥ ары болгой не…Оныҥ учун оны кепке базып чыгарар ба, јок по деп алаҥзып јӱредим».

Кажы ла тилдиҥ тирӱ артатан арга-јолы, бӱдӱми бар. Орустап айтса: «форма существования языка».

Оныҥ јаан учурлу  бӱдӱми — тӧрӧл тилиле бичип билетен бичиичилер, журналисттер, олордыҥ бичигенин кычырып оҥдойтон кычыраачылар болотоны. Ол – тил тирӱ артканыныҥ эҥ учурлу темдеги.

Тил, агын суу чылап, агар, иштеер учурлу.

Акпай, тура берген суу – ол борорып-бооктыган кӧӧлмӧк, јыду сас. Јаан удабай, ол соолып, кургааар.

Иштебей барган тил ого тӱҥей — јаан удабай кунураар, јоголор. Бичиктерле тоолу ла улус архивтердеги эки-јаҥыс  словарь-сӧзлик ажыра таныжар,  бичилгенин оҥдоор аргалу.

Курч бу сурак аайынча Россияныҥ тӧс лӧ ас тоолу ӧс калыктарыныҥ тап-эриктери аайынча группаныҥ башкараачызы, политолог Андрей Бабушкин белетеген документте санандыргадый шӱӱлтелер бар.

Орус текстти кӧчӱрбей, ол ло бойынча артырып јадым. Орустаҥ алтайга, эмезе алтайдаҥ оруска кӧчӱрзе, сӧстиҥ «амтамы»,  шӱӱлтениҥ байлыгы кезикте јылыйып калар:

«Коренные  народы России разговаривают примерно на 160 различных языках. 24 языка народов России (кроме русского и языков народов Дагестана) признаны в субъектах федерации государственными. Еще 15 языков имеют статус официальных.

При этом сохранение национального языка является обязательным условием существования самого народа.

Сохранение национальных языков позволяет:

—сохранить историческую память и исторический опыт народа в качестве живого опыта людей, а не информации, доступной узкому кругу заинтересованных специалистов;

—сохранить отраженные и закрепленные в языке знания в сфере науки, технологии, культуры, познания природы;

—избежать пренебрежения к представителям предшествующих поколений;

—избежать языково-психологической депрессии.

Однако, как и в ряде других стран мира, в России происходит вымирание и утрата национальных языков, сокращение ореола их применения, что влечет неизбежное обеднение, как российской, так и общемировой культуры. Так, по оценке ЮНЕСКО, в 2009 году около 2500 языков мира находилось под угрозой исчезновения. Из них 131 язык являлся уникальным языком народов России…

Процессы исчезновения языков малочисленных народов имеют давнюю историю. Так, в XVIII-XIX веках в России безвозвратно исчезли следующие языки:

—южно-нивхский язык;

—бабинский саамский язык аккала;

—камасинский язык (последняя носительница умерла в 1986 году);

—убыхский язык (последний носитель этого языка умер в Турции в 1992 году);

—сиреникский эскимосский язык;

—сахалино-айнский и курило-айнский языки.

В ближайшие десятилетия в разряд мертвых языков может перейти еще свыше 30 языков.

Причинами вымирания языков является:

—создание искусственных препятствий для изучения родных языков;

—отсутствие в большинстве регионов позитивной практики устойчивого двуязычия;

—низкий удельный вес национально-регионального компонента в Федеральном базисном учебном плане (ФБУП) — 10-15%. (тӧрӧл тилге ӱредетен частардыҥ тоозы школдордо астаганы).

Принятые в 2018 году поправки о «добровольности» изучения национального языка направлены на дальнейшее сокращение лиц, знающих и применяющих национальный язык.

Следует отметить, что основной международный документ о защите прав детей — Конвенция о правах ребенка — не предусматривает ни добровольности при получении образования, ни добровольности при изучении отдельных предметов. Напротив, Конвенция предусматривает обязательность начального образования».

Политологтыҥ шӱӱлтелери чын болгонын  эки-јаҥыс темдек ажыра кӧргӱзейин.

«Алтайдыҥ Чолмонында» 1973 јылдаҥ бери иштеп јадым. 60-чы јылдардыҥ учы, 70-чи јылдардыҥ башталганы киреде  областьта орус-алтай тилле чыгып турган бир газетти эки башка бӧлӱп, эки редакция тӧзӧгӧн, олор эки башка эрчимдӱ иштеп баштаган ӧй. 70-80-чи јылдарда редакцияга кӧп јиит улус келип, алтай тилдӱ журналистиканыҥ јолына кирген,  алтай тил оноҥ ары ӧзӧриниҥ јаан аргазы боло берген.

1990-чы јылдардыҥ баштапкы јарымызына јетире ӧрӧ турган јаҥ бойыныҥ газеттерине бастыра јанынаҥ болушкан. Оныҥ шылтузында кадрлар да, акча-јӧӧжӧ дӧ јанынаҥ тутак болбогон.

Точка-запятой, скобка-кавычка тургузарына, кыскачак диктант эмезе сочинение бичиирине школдордо, айса болзо, ГАГУ-да ӱредет.

Је алтай тилиле журналистиканыҥ жанрларыла (информация-јетирӱ, корреспонденция, статья, интервью, репортаж, јурамал-зарисовка, очерк, фельетон, куучын, о. ӧ) бичиирине јӱк ле «Алтайдыҥ Чолмоны» ӱреткен.

Журналистикада јолын 70-чи, 80-чи јылдарда баштаган «чолмончыларды», ол тоодо мени, профессионал кеминде бичиирине  ол ӧйдӧги  ченемелдӱ, јажы јаан алтай журналисттер ӱреткен эди. Олор — И. В. Шодоев, М. К. Качкышев, А. И. Мундусов,  И. Т. Тошпоков, И. Я. Чулчушев, Г. Д. Калкин, А. А. Сабашкин ле ӧскӧлӧри де.

Ол ӧйдӧ газеттиҥ журналисттериниҥ бастыразына јуугы Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ туружаачылары, Улу јууныҥ ла иштиҥ ветерандары болгон. Ол учун бис оморкоор учурлу.

Алтайлап бичиирине олор ӱредер бе…

Алтайлап профессионал кеминде бичиирине ӱредетен аргалар Москваныҥ да, Новосибирсктиҥ де, Томсктыҥ да, Иркутсктыҥ да, керек дезе Горно-Алтайсктыҥ да университеттеринде јок. Мындый шӱӱлтемди база катап айдып јадым.

Јаҥы келген ӧй алтай газеттердиҥ, алтай тилистиҥ салымына салтарын јетирди. Темдектезе, 10 јыл мынаҥ озо (2010-чы јылдар кирези) су-алтай Кан-Оозы, Оҥдой, Улаган,  Кош-Агаш аймактардыҥ газеттериниҥ бичимелдериниҥ 50 проценттеҥ кӧби алтай тилле чыгатан, керек дезе, ондый некелте болгон.

Бӱгӱн бу тоо 5 процентке једер бе? Ол газеттердиҥ бӱгӱнги страница-бӱктерин ачала, чоттоп кӧрӱгер.

Алтай тилле чыгып турган бир канча журналдар ыркыранган рыноктыҥ ӧйинде јоголды, Горно-Алтайскта типографияда алтайлап бичиген иштерди кычырып-тӱзеткедий специалисттер артпады, олор керек јок боло берди.

«Алтайдыҥ Чолмонында» айалга база ла ого јууктайт деп јалтанадым. Бӱгӱн «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте «Родник» деген коштончы-приложение бар. Бир ӧйдӧ бис оны кычыраачыларды, ол тоодо орус тилдӱзин, бойыска тартып аларга, газеттиҥ тиражын кӧптӧдӧргӧ тӧзӧгӧнис.

Мынаҥ ары «Алтайдыҥ Чолмоны» «Родниктий» газеттиҥ коштончызы болуп барар ба… Республиканыҥ эки газедин, азыйда чылап, бириктиреле, бир редакция эдип салар ба… Не дезе газедиске бичидеечилер там ла астайт. Бу суракты ӧрӧртинеҥ шиҥжӱзинде тудатан окылу орган (специалист) јылыйган.

«Алтай газет ак-јарыкка чыккан да, мынаҥ да ары чыгар» деп кезиги јар-јаак сӱӱнчилӱ куучындайт. Айса болзо, чыгар, је оныҥ су-алтай тил јанынаҥ байлыгы, грамматика ла стилистика јанынаҥ кеми кандый болор:

В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган ороом деп бичиирис пе, айса ором бо…

Жанбек Елеусов СССР-дыҥ Геройы, Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ туружаачызы ба эмезе СССР-диҥ Геройы, Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ турчызы ба…

Јалаҥ јерде ойынду, јер алдында јадынду койонок болор бо…

Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган институды ба эмезе Суразаковтыҥ адыла алган Алтаистиканыҥ институды ба…

В. Б. Махалов Алтай Республиканыҥ башчызы О. Хорохординниҥ баштапкы ордынчызы ба эмезе Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председатели О. Хорохординниҥ баштапкы ордынчызы ба…

Мындый, кезикте каткымчылу, кезикте ачымчылу једикпестер газеттеристе де, бичиктеристе де кӧптӧйт. Кезик организациялардыҥ, учреждениелердиҥ, министерстволордыҥ аттарын алтайга  кӧчӱргени керегинде айтпай јадым. Јаҥыс ла сананарыҥ – орус ла ӧскӧ дӧ тилдӱ калыктар, карын, бистиҥ тилисти јакшы билбес. Оноҥ ӧскӧ бистиҥ кӧчӱргенисти кычырала, кӧкси кӧӧжигенче, кӧстиҥ јажы акканча каткырар эди.

2030-2040 јылдар киреде «Алтайдыҥ Чолмонында» су-алтай тилле профессионал кеминде бичийтен журналисттер, база алтай бичиичилер, олордыҥ бичигенин оҥдойтон кычыраачылар болор бо?

Бир јанынаҥ туйуксынарыҥ, је экинчи јанынаҥ, Јакшыга ла Јарашка иженер ле бӱдер кӱӱниҥ келер: Тилистиҥ салымы Јакшы да, Јараш та болор деп.

Тениш ТОХНИН

ФОТОЈУРУКТА: баштапкы рядта (солдоҥ оҥ јаны јаар) – «АЧ-ныҥ» совет строительство ло профсоюзтар аайынча бӧлӱгиниҥ заведующийи Н. Г.  Тадыев, партийный бӧлӱктиҥ корреспонденти М. Б. Белеков, јиит корреспонденттер В. Э. Кыдыев, Т. Н. Бочкина (Туденева), газеттиҥ редакторы С. С. Тюхтенев, культура бӧлӱктиҥ заведующийи С. К. Тоюшев, редактордыҥ баштапкы ордынчызы А. И. Мундусов, јиит корреспондент А. А. Сельбиков;

 экинчи рядта – кӧчӱреечи-корреспондент Б. В. Кортин, кӧчӱреечи К. М. Макошева,  корреспондент М. П. Тарпаков, јурт ээлем аайынча бӧлӱктиҥ заведующийи И. Я.  Чулчушев, јиит корреспондент Б. С. Кудирмеков, газеттиҥ каруулу качызы М. К. Качкышев, јиит корреспондент В. А. Тюхтенев (1970-чи јылдарда соккон фотојурук). 

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.