Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Амыр-энчӱ 76-чы јаста

13.05.2021

Узун амыралта кӱндерде калада јаткан алтайлардыҥ кӧп лӧ сабазы тӧрӧл јурттары сайын таркай берет. Бу туку ла алдынаҥ бери улалып келген јаҥжыгу. Оныҥ учун сакыбаган јанынаҥ берилген бу да узун амыралта кӱндерде балдарды ээчиткенче тӧрӧл јуртым Куладыга амырап алар, ада-энемге айыл-јуртында, мал-ажында болужар деп атандым.

Чуйдыҥ јолы ару, кар јӱк ле Себиниҥ боочызында  кӧп. Туристтерди тарткан кӧлӱктер, карын, ӧткӱре кӧп эмес тушта каладаҥ чыкканыс. Јаан јолдоҥ Каракол ӧзӧккӧ эбирип ийзеҥ, јӱрегиҥ торт башка эдип согулар. Бир јанынаҥ токыналу, экинчи јанынаҥ, байла, бала тужыҥды эске алып, јӱрегиҥ тӱрген-тӱрген «ойноп», кӧкӱп турат. Боочы јурттыҥ эбирилчигинеҥ чыгып ла келзебис, бисти кызыл-оморкок маанылар элбиреп уткуды. Олордыҥ ары јанында Ӱч-Сӱмер ачылат, ӱстинде — чаҥкыр, айас теҥери. Куладыныҥ јурт јеезези Улу Јеҥӱниҥ байрамына эртеледе белен турды…

Кӱӱк айдыҥ 6-чы кӱнинде албатылар ортодо «Эземниҥ садтары» деген акция кеминде јурттыҥ ортозында керееске агаштар ла чечектер отургызылар деп, јурттыҥ чадында јарлалган. Он саат киреде айылдыҥ јанында ийт-тумчуктыҥ (шиповник) тоолу тӧзин казып, кӱрекле, суулу канистрала јепселденип, јурттыҥ ортозына једип бардым. «Эҥир јылдыс» кожоҥныҥ кереезинде кӧп улус јуулышкан, иш башталып калтыр. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде кандый ӧткӱн, јараш, кунукчылду ла ийделӱ кожоҥдор бар эди. Олорды угуп, ийдезин кайкап, албаты-јоныс олорго јаан кереестер де тургускан. Јууныҥ кийнинде чӱмделген, чындап та ончо алтай калыкты бириктирген бу кожоҥныҥ кереезине эземниҥ сады отургызылып јатканы база јолду ла јакшы. Ол алтай кожоҥго тургузылган баштапкы кереес.

Иштерде јурттыҥ јаандары ла оогош то болчомдоры турушты. Пенсионерлеристеҥ — Нина Мереевна Ямангулова, Нина Шикаковна Чекурашева, Лидия Борисовна Борсукова. Јаандарына чаалдар тудужып, эҥ оогош ӱйедеҥ Алина Неметова, Эзен Калбаев ле Лайсан Чекурашева болуштылар. Эмди Куладыныҥ ортозында Эҥир јылдысты айландыра кыскылтым чечектерлӱ јыраалар, ак чечектӱ аламалар, јодролор, коо сынду кайыҥдар ла каруулчык чибилер турар.

Бу ла кӱн тал-тӱштиҥ кийнинде јурт јеезениҥ башкартузы база бир јаан ла учурлу керек-јарак темдектеп алган эмтир. Ол — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱге учурлай автомаҥтадыш. Кулады ла Боочы јурттардыҥ бу баштаҥкайын Караколдогы јурт јеезе јӧмӧшти. Куучындажып алган ӧйдӧ клубтыҥ тыштында кызыл мааныларла, бичимелдерлӱ  транспоранттарла кееркедилген караҥуй-јажыл «ЗиЛ» кӧлӱк белен болды. Оныҥ алдында Кызыл Черӱниҥ кеп-кийимин кийген омок улус чубажып, каткырыжып, фотојурукка тӱжӱп турды. Ыраагынаҥ кӧрзӧҥ, торт ло јуу керегинде советский кинолор санааҥа кирер. Бир эмеш тууразында тайагына тайанып алган сок јаҥыс карганак клубтыҥ јанында кыймыгуны ајыктап турды. Ол Шура Анатова ӧрӧкӧн, јууныҥ балазы. Александра Альдашевна эрчимдӱ јерлештерин, байла, јарадып, бойыныҥ јиит, омок тужын эске алып турган болор…

Бу керек-јаракта сакыбаган јанынаҥ туружып јаткан меге де гимнастерка ла пилотка табылды. Кызыныҥ гимнастерказын Вера Бакчабаева берди.  Јуртта мындый кеп-кийим ончого јуук улуста бар эмтир. Ус келиндер оны оок балдарынаҥ ала јаан јаштуларына јетире кӧктӧп кийдирет. Чындап та, ол кандый јакшы, тӧрӧлчи, бийик кӱӱн-санаалу болгоныныҥ темдеги!

Автомаҥтадыштыҥ амадузы јууга атанган ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ јолыла барып, кажы ла јуртта эземниҥ кереестерине чечектер салары, быйанду сӧстӧр айдары болгон.  80 јыл кире кайра Каракол ӧзӧктӧҥ јуучылдар бу ла јолло Оҥдойго барып, јуулыжып, оноҥ Улалу јаар атангылаган. Тӧрӧӧндӧри, эш-нӧкӧрлӧри олорды Караколго тозып, ыраак ла коркышту јолго ӱйдешкен.

Бичиктӱ-Боом јуртта јуучылдардыҥ кереези јурттаҥ бир эмеш туура, меесте турат. Јаан эмес чеденниҥ ичинде эптӱ јазалган кереести нениҥ де учун сӱреен эптӱ ле јакшы, јуунак кӧрӧтӧм. Ондо Бичиктӱ-Боомноҥ јууга атанган јерлештердиҥ тоозыла сӱрӱ, содон таштар тургузылган. Ортозында кызыл чолмон, кырларында — отурар узун отургыштар. Ого чечектер салып, јанына бир минуттыҥ туркунына тым турдыбыс. Куладыныҥ јурт јеезезиниҥ јааны Сӱнер Капитановна Нонова сӧс айтты. Оноҥ ары Кулады, Боочы, Бичиктӱ-Боом јурттардыҥ автомаҥтадышта туружып јаткандары биригип, кӧлӱктер кӧптӧп, Караколго јеттис. Ондо керееске кирген кийнинеҥ кӧлӱктердиҥ колонназына кош тартар база бир јаан кӧлӱк ле оогош кӧлӱктер кожулды.

Маанылары элбиреген, чечектериле јаҥыган, кожоҥын чӧйгӧн автомаҥтадыштыҥ туружаачыларын јолой кӧлӱктер сигналыла уткуп, эл-јон удура јаҥып, јылу ӱйдежип турды. Шак ла бу тужында орооныста јаткан башка-башка укту улусты, тергеебистиҥ айылчылары ла бисти бир тӱӱки, бир Улу Јеҥӱ бириктиргени недеҥ де учурлу болгоны јарт сезилди.

Шашыкманныҥ кийнинеҥ Оҥдойго келип, јаан эмес ротабыс аймактыҥ тӧс кереезине чечектердеҥ тискен венок салып, уткуулду кожоҥ кожоҥдоп, быйанду сӧстӧрин айтты. Мынайып ветерандарыска, геройлорыска, балдарыска Јеҥӱбисти тооп, оныла оморкоп, ундыбай јӱргенисти база катап кереледис. Ол ло ок јолло онойып ок кожоҥдоп, учураган улуска, кӧлӱктерге јаҥып, бийик кӱӱн-санаа сыйлап, бойыс та ӧкпӧӧрип, јанып келдибис.

Јеҥӱниҥ кӱни 9 Майда јурттарыстыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарына кереестердиҥ јанында јаҥжыкканы аайынча митингтер, концерттер ӧтти. Куладыда башкартуныҥ, культура бӧлӱктиҥ, школдыҥ ла јурттыҥ ӧскӧ дӧ эрчимдӱлери јерлештерине солун кӧргӱзӱ, јӱрек сыстадар кожоҥдор, ӱлгерлер сыйлады. Эмди бисте јууныҥ бир де ветераны эзен-амыр артпаган, је олордыҥ эземи, нерези ле јалтанбазы качан да ундылбас. Ӱйедеҥ ӱйеге улалып барар.

Кӱӱк айдыҥ бу кӱндеринде јербойында эл-јонго, јууныҥ балдарына, болчомдорго, тууразында да улуска (автомаҥтадыш тужында) јакшынак байрам сыйлаган јеезениҥ башкартузыныҥ ишчилерине, культишчилерине ле бу керек-јарактарда турушкан ончо улуска быйан болзын. Бу ла бойыс нак, ӧмӧ-јӧмӧ бололы, ӱстибисте айас теҥери, Каракол бажы Ӱч-Эҥмек ӱргӱлјиге турзын.

Э. КУРГАРИНОВА

Автордыҥ фотојуруктары

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.