Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Сӱӱнчини сыйлап, кунукты ыраадат

24.05.2021

Эл музейде Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Леонид Сафроновтыҥ таҥынаҥ бежинчи кӧрӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.

Јурукчыны учурлу кӧрӱзиле республиканыҥ Госфилармониязыныҥ кожоҥчызы Эдуард Согоноков, Јурукчылар биригӱзиниҥ председатели Елена Ортонулова, искусствоведениениҥ кандидады Алексей Эдоков, Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Сергей Дыков, АР-дыҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Зинаида Янсон, Эл музейдиҥ јааны Римма Еркинова уткудылар.

Леонид Сафроновтыҥ јайаандык ижинде бойыныҥ аҥылу поэзиязы, кӱӱзи. Јурукчы ар-бӱткенниҥ, аҥ-куштыҥ јукачак телекейин сӱрекей чебер, табылу ла чек кӧргӱзет. Кӧрӱге чыгарылган јуруктарындагы кӧбӧлӧктӧр ажыра ол телекейдиҥ јука ӧзӧгиле, арузыла таныштырат. Эбире курчаган телекейди, оныҥ байлыгын, учурын ич-кӧрӱмиле сезет. Јурукчыныҥ ӧҥдӧри јаркынду, јарык, јылу ла ару, ол оныла сӱрекей билгир тузаланат. Кӧрӱдеги јайаандык иштери бу јаан устыҥ ӧткӧн јолыныҥ кажы ла бӧлӱгин сӱрекей јакшы кӧргӱзет (авангардист ченелте, абстракция, экпрессионизм, фовизм). Је ондый да болзо, кӧпти ченеген, бедиреген јурукчыныҥ база бир ууламјызы —јаркынду, ӧҥжик, јӱрӱм ойногон фольклорлык јуруктары. Сафроновтыҥ ижиндеги тӧс эп-аргазы — сӱр-темдектердиҥ учурын бодоштыра кӧргӱзери. Кӧрӧӧчиде бойыныҥ сӱр-кеберлери, сезимдери, кӧрӱмдери чыксын, ич телекейиниҥ байлыгы чечилзин деп амадайт.

Јурукчыныҥ будуктарын (палитразын) јӱрегине јаба тудуп алган бойыныҥ сӱр-кеберинде (автопортрет) аҥылу, тереҥ учур бар. Мында будуктарды јӱрегинеҥ сызылып чыккан кан деп јартаарга јараар. Леонид Марковичтиҥ айтканыла, мында бойыныҥ јажыды бар. Јурукчы кандый да ӧйдӧ от-јалбыштый изӱ, кызу јӱрекле иштейт, кезикте ол бойыныҥ ижинде кӱйӱп те јат. Оныҥ ончо автопортреттеринде јӱрӱмди бастыра јанынаҥ кӧргӧн, билер кижиниҥ курч кӧрӱжи, кебер-чырайынаҥ дезе јылу, јарык келет. Нениҥ учун дезе ол јурап јаткан сӱр-кеберге бойыныҥ ийдезин, кӱӱнин берет.

Леонид Сафроновтыҥ сӱӱген јурукчызы Николай Чевалков чагылып кӱйген ӧдӱрӱм кӧрӱштӱ, кызыл аракы мындай јайаандыктыҥ сӱр-темдеги, таҥкызыныҥ оды база ӧткӱн кызыл ӧҥдӱ. Чындап та, кажы ла сӱр-темдекте бойыныҥ јажыды, тили. Ол Чевалковты ӧнӧтийин јаан колду эдип јураганы база тегиндӱ эмес. Не дезе, јурукчыга оныҥ кӱчтӱ колы баштапкы болушчызы ине. Бу кӧрӱде онойдо ок Чевалковтыҥ кара-ак линогравюралары аайынча јураган кӧӧрӧм-кей јуруктар база бар. Је олор ӧҥдӱ эдип јуралган, онызы јуруктардыҥ ӧзӧгин ойгозып, ийдезин кийдиргени деп айдарга јараар.

Кӧрӧӧчилерди бу кӧрӱде грузин јурукчы (примитивист) Нико Пиросманиниҥ сӱр-кебери сӱрекей сонуркатты. Бу јалакай, јымжак, ачык јӱректӱ, ӧзӧктӱ јурукчы болгон. Нико Пиросмани ончо тынар-тындуны сӱӱген, је кӧп јаны балдарды, эпшилерди, тындуларды јураган. Шак оныҥ учун оныҥ кӧстӧри, кабактары ӧнӧтийин эпши кижидийи ошкош эдип аҥылап кӧргӱзилет — мынызы дезе килемјиниҥ, кӧӧрӧм, јайым кӱӱн-таптыҥ сӱри, кереези.

База бир кайкамчылу јуругы «Алтай космос» деп адалат. Јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала алтай кижиниҥ јаҥдаган јаҥыла, Айла-Кӱнле бирлик колбуда болгоны кӧргӱзилет. Бу јуруктаҥ јебрен тӱрктиҥ телекей керегинде кӧрӱмин, ойгорлыгын «кычырарга» јараар.

Јурукчы Л. Сафронов кӧрӱге живописный ла графикалык иштеринеҥ башка кумран ӧйдиҥ санадына келиштире јураган таштарын тургусты. Азый кайа таштарда бичилген-јуралган темдектерди јурукчы таштарга ӧҥдӱ эдип салганы база солун. Кажы ла таштагы јебрен јуруктыҥ учурын ајарып кычырары база јайалта. Сафронов бойыныҥ таштаҥ кееркедип эткен эдимдеринде Јайаанныҥ ӧрӧ-тӧмӧн собурылып, кайнап јаткан ӱргӱлјик кыймыгузын, јӱрӱмин кӧргӱзет. Таш эдимдердиҥ кӧп јанында кӧк, чаҥкыр ӧҥ эркидеп- артыктайт. Онызы ӱргӱлјикти, Орчылаҥды ла ӧйдиҥ чӧйилип барган чаҥкыр ыжын темдектейт.

Јурукчыныҥ иштеринде Шагалга, Пикассого, Модильяниге јуукташтары да бар. Је ондый да болзо, оныҥ бойыныҥ таҥынаҥ јолы бар, ол танылу. Јурукчыныҥ айтканыла, кажы ла кижиде бойыныҥ кӧрӱми, сезими, сӧзи, тили, ончо јурукчылар бойыныҥ ӧҥин чӱмдеп јат. Чеп-чек кӧчӱрип, кӧрӱп јурайтаны јайаандык ишке чек келишпес керек. Иште алкы бойынаҥ не де јок болзо, оны јайаан иш деп айдып болбозыҥ.

Бу кӧрӱде калык јайаандыгыныҥ јылу, јӱрекке јуук ла кару сӱрекей кӧп сӱр-кеберлери бар. Темдектезе, кызыл јалаазы јайылган пӧтӱгеш, тӧп, токуналу кызыл бука, анчадала Ӱкектеҥ чыккан Очы-Баланыҥ кискези кееркемјилӱ, јараш — байа айды истежип, ажырып ийерге тургандый. Бир сӧслӧ, «Палитра Леонида Сафронова» деген кӧрӱде сӱӱнчи, кокыр, кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-тап артыгынча. Кӧрӧӧчилердиҥ Сафроновтыҥ кӧрӱлери јанынаҥ «оныҥ кӧрӱзине кунук, туйук кӱӱн-санаала келериҥ, кайра дезе сӱӱнген, канатталган, ӧкпӧӧргӧн барарыҥ» деп айткан сӧстӧри јолду ла тереҥ учурлу.

К. ТӦЛӦСОВА

 

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.