Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Электиҥ јууда турушкан бала-барказын эзедип

08.06.2021

1941-1945 јылдарда Экинур јурттаҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга ла јопондорло јууга текши тооло 200 кире улус барып, јер-алтайына эзен-амыр јанып келгендериниҥ тоозы 84 кижи болгон. Алтай калыктыҥ јаҥжыгуларыла алтай кижи ук-тукумыныҥ ӱйелик колбуларын јазымы јоктоҥ билип, 12 ӱйеге јетире баалап-чуулап јӱрер учурлу. Ајару анчада ла ӱйелердиҥ биле, оду, кезек деген баштапкы бӧлӱктерине эдилетен.

Экинур ичинеҥ канду јуу-согушка барган улусты ол тушта билези, эмди одузы аайынча шиҥдезебис, эҥ кӧп эрлер Элек одузынаҥ барганы јарталат. Котон-кыпчак сӧӧктӱ Баладиев Элек текши тооло 9 бала азырап чыдаткан: уулдары — Попуш, Танытпас, Таныжар, Јырпа, Байрым, Тош, кыстары — Темичи, Капшаай, Кучыйак. Революциядаҥ озо Элек јаан бай болгон. Јӱк јылкы малы 50 айгыр болгон дежер. Оныҥ да учун болбайдар, балдары ла баркалары, уулдары болзо, «уулы» деп, кыстары болзо, «кызы» дежип, /Эрјинениҥ богы деп,/ Бокты кемиҥ таныырыҥ?/ Элек байдыҥ уулы (кызы) деп/ Мени кемиҥ таныырыҥ?/ Аргымактыҥ богы деп, Бокты кемиҥ таныырыҥ?/ Ајый байдыҥ уулы (кызы) деп, Мени кемиҥ таныырыҥ?/ деп кожоҥдойтон. Электиҥ бай ады Ајыйым болгон, а калганчы јуртаган эш-бараанын Кӱјейим деп байлайтандар. Ајыйым ла Кӱјейим айдуга барган тӧрӧӧндӧриниҥ канча балдарына јер-алтайына артып каларга болушкандар, кемди де ачыгынча, кемди де јажытту балазы чылап азырагандар.

Аказы Аларушканыҥ кызы Тидӱ-эјебистиҥ эске алынганыла, бир ӧйдӧ Ајыйым эште он бала јӱрген. Кӱјейим бисти эртен тура азырайла, база кандый бир курсак берип, «улустыҥ кӧзине кӧрӱнбей, кырдагы куй-ташка барыгар, ондо ойноп јӱрӱгер, айылга эҥир кирзе, келигер» деп јакыыр болгон деер. Электиҥ јурты Алтын-Тууда болгон, оныҥ да учун ол эзен јӱрерде, јууга барган балдарын ла баркаларын бастыразын ӱйдешкен. Кан-Оозыныҥ военкомадынаҥ чыккан улус Јаш-Турага (Бийск) абрала Келей-Моты, Солонешный район ажыра јетирилетен учун, Электиҥ ӱйдежӱзи Алтын-Тууныҥ учыгында болотон. Јаҥыс ла Танытпас уулы јууга адазыныҥ мӧҥкӱзин кӧдӱреле барган. Элек 1942 јылдыҥ јайында бодоштыра 72 јаштуда божогон, сӧӧги ол ло Алтын-Тууда јуулган.

Электиҥ билезинеҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 7 кижи барган: уулдары — Танытпас, Таныжар, Байрым, Тош ло уулдарыныҥ уулдары — Попуштыҥ уулы Куртуй, Танытпастыҥ уулы Кулун ла Таныжардыҥ уулы Јажнай. Јаан уулы Попуш јажы јаан болуп, јууга барбаган, а Јырпа дезе, чыкканы ла кенек, будынаҥ аксак кижи болгон. Алтай јаҥла алтай кижи фамилиязын адазыныҥ адыла алынатан учун Электиҥ баркалары Куртуй, Кулун ла Јажнай фамилияларын Попушев, Танытпасов, Таныжаров деп бичиткендер.  Электиҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга барган 4 балазынаҥ ла 3 барказынаҥ Алтайына эзен-амыр јангылап келгени экӱ ле (Танытпасов Кулун ла Таныжаров Јажнай) болгон, арткандары (Танытпас, Таныжар, Байрым, Тош ло Куртуй) керегинде Улу јуу божогонынаҥ, Улу Јеҥӱ алынганынаҥ ала 50 јылга чыгара кандый да табыш јок болгон. СССР тушта олордыҥ салымын уккадый сурулаар јерлер Кан-Оозы аймактыҥ јуучыл комиссариады ла СССР-дыҥ коруланар министерствозыныҥ Подольсктагы јуучыл архиви болгон. Је олордоҥ окылу јетирӱ алары кӱч болгон, нениҥ учун дезе, ол ӧйдӧ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда сурузы јок јылыйгандарды бедиреер сурак ороон кеминде тургузылбаган. Бу јанынаҥ иш СССР јайрадылып, Россия Федерациязы таҥынаҥ ороон боло берерде башталган.

Улу Јеҥӱниҥ 50 јылдыгыныҥ алдында, 1994 јылда Алтай Республикада Эземниҥ Бичиги чыгып баштаган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорды эзеткен беш том бичикте Электиҥ бала-барказы аайынча беш јетирӱ берилген: «1942 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинде јууга алылган Елеков Танытпас 1943 јылда сурузы јок јылыйган» (II том), «1941 јылда јууга алылган Попушев Иван (Куртуй) Елекович 1943 јылда сурузы јок јылыйган», «1941 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 12 кӱнинде јууга алылган Елеков Байрым сурузы јок јылыйган» (III том), бичиктиҥ IV томында Танытпасов Кулун ла Таныжаров Василий (Јажнай) Елекович база корогон јуучылдардыҥ тоозына кийдирилген… Чынын алза, Электиҥ јууга барган бала-барказынаҥ, карын да, олор экӱ — Кулун ла Јажнай — эзен-амыр јангылап келген. Олордыҥ Эземниҥ Бичигине кирген шылтактары 1942 јылда олордыҥ билелерине ле Кан-Оозыныҥ военкомадына Кулун да, Јажнай да јуу јеринде божогон деп самаралар келгилегени болгон. Је олор божобогон, а шыркалаткан болгондор. Кулун сол колына јаан шырка алып, эмеш госпитальда јаткан, оноҥ шырказы јазылганча отпуск алган, а Јажнай дезе, бажына јаан шырка алып, јылга шыку госпитальда јаткан, оноҥ  јандырылган.

Јажнай бойыныҥ ӧйиниҥ кемиле бичикчи кижи болгон, ол јууга барардаҥ озо Кан-Оозы аймакта комсомолдо иштеген, јуунаҥ јанып, ижин партияда улалткан. Је јууда алган шыркаларынаҥ улам 1947 јылда 24 јаштуда јада калган.

Адамныҥ, Танытпасов Кулунныҥ, куучыныла, ол јууга Байрым аказыла кожо јуу башталганынаҥ ай да болбой атанган. Олор экӱ черӱни ӧдӱп келген уулдар: Байрымныҥ черӱчил јолы 1939-1940 јылдарда Финляндияла ӧткӧн јуула тӱгенген, ол финндерле болгон јуу-согуштарда чаначылардыҥ батальонында јуулашкан, а Кулун дезе, 1938-1940 јылдарда Даурияда кавалерийский частьта туруп, 1939 јылда Калка-Кӧлдиҥ (Халкин-Гол) јанында болгон јуудаҥ кыйыжа берген. Је јууныҥ јанында болгондоры учун олорды јуулажарына тыҥ белетегендер. Олор экӱ Москва учун јуу башталарына јетире кожо болгондор. Адамныҥ айтканыла, Москваныҥ јаказында јаан јууга кирер ле алдында олорго тууразынаҥ офицерлер келип, «чаначылардыҥ батальонында јуулажар кӱӱндӱ јуучылдар бар болзо, беш алтам ичкери базыгар» деп сураптыр. Адам олордыҥ сурагын, јакылтазын керексибегем, оныҥ учун јазап укпагам да деер, је бир ле кӧрзӧм, Байрым-акы стройдоҥ чыгып, чаначыларга кожула берди деер. «Акы, акы, канайып тураар, кожо ло барак» деп айтсам, «ӱренген токпок баш јарбас, чаналу јуулажары меге таныш, јуу токтозо, јолугарыс» деп каруу береле, јӱре берди деер. Оноҥ ло олор кӧрӱшпеген, јолукпаган…

Калганчы ӧйлӧрдӧ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондор керегинде јетирӱлерди Эземниҥ Бичигинеҥ башка, Интернеттиҥ сайттарынаҥ алар аргалар ачылган. «Мемориал», «Память народа», «Подвиг народа», «Бессмертный полк» деп адалган сайттар ачылганы канду јууда турушкан тӧрӧӧн-туугандарысты, јерлештеристи бедиреерге ле олордыҥ ат-нерези аайынча јетирӱлер аларга сӱреен јаан арга болды.

Электиҥ Экинчи телекейлик јууда јуулашкан бала-барказынаҥ чек ле суру јок, кайда да (республикан Эземниҥ Бичигинде де, Интернеттиҥ сайттарында да) темдектелбей арткандары Таныжар ла Тош болды. Олор экӱ Таныжар деп ле ого аташ аттардаҥ 633, Тош деп ле ого аташ аттардаҥ 3618, Елекович деп ле ого аташ отчестволордоҥ 2088 јуучыл ортодоҥ табылбады. Је Елеков деп ле ого аташ фамилиялардаҥ 4882 јуучыл  ортодоҥ, баштапкызында, «1939 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинде черӱге алылган Елеков Пошпой 1945 јылдыҥ кочкор айында сурузы јок јылыйган» деп ле, экинчизинде, Елеков эмезе Елоков деп фамилиялу јуучыл Польшада 1945 јылдыҥ кочкор айыныҥ баштапкы кӱнинде божогон ло Познань воеводаныҥ Новотомыский јуртыныҥ карындаштык сӧӧксалгыжында јуулган деген јетирӱлер бар. Бу эки јетирӱде бир ле кижи керегинде, чокымдай айтса, Елеков Тош керегинде айдылган болор деген серемји бар. Баштапкызында, Тош Электиҥ калганчы, кактанчы уулы болгон, айдарда, бодоштыра ол Байрымнаҥ 2-3 јашка кичинек болгон деп чоттозобыс, оныҥ 1939 јылда Кан-Оозынаҥ черӱге атанганы келижип јат. Экинчизинде, Тош деп ат баланы кыскарта, эркеледе адаган ат болуп айабас, а ада-энезиниҥ баш бажында адаган ады Тошпой болгон. Ӱчинчизинде, Кан-Оозыныҥ военкомадында Тошпой Пошпой деп јастыра бичилген болор: «т» ла «п» таныктар каллиграфический почеркле, прописной шрифтле, јаан таныктарла бичилзе, олорды булгаштырып ийери узак эмес. Оныҥ учун ыраак Польшаныҥ воеводаларыныҥ бирӱзинде Елеков Тоштыҥ мӧҥкӱзи кӧдӱрилген болор деген санаа-шӱӱлте чек ле орды јок санаа-шӱӱлте эмес.

Тош јууга Кан-Оозынаҥ атанган болзо, ол керегинде јетирӱ аймак военкоматта јазымы јок болор эди. Је ол јууга черӱнеҥ барганы учун, ондый јетирӱ военкоматта јок. Елеков Таныжардыҥ кайда да сурузы јок болуп јылыйып калган шылтагы база ла оныҥ јууга Кан-Оозынаҥ атанбаганы болор. Таныжар јууга Јаш-Турадаҥ (Бийск) аткарылган болор… Нениҥ учун мынайда сананып-шӱӱп турган дезе, ол кондепоныҥ (конский департамент) малын темир јолго јаҥыс катап айдабаган. Мал айдаган улустыҥ кӧп сабазы малды Јаш-Турага ла, темир јолго ло јетиреле, ойто јангылайтан болзо, кезик улуска бу малды темир јолло фронтко јетире апарарга келишкен.

1941-1942 јылдарда немецтердиҥ самолетторы тыҥ ла кӧп болгондоры учун кейде, теҥериде јуу-согуштарда олор јеҥӱчилдер болгондор. Темир јолло фронтко экелип јаткан јуучылдарды, јуу-јепселдерди, техниканы, одыруны бомбалайтаны немец летчиктердиҥ кӱӱнзеп эдетен иштери болгон. Оныҥ учун Елеков Таныжар, баштапкызында, мындый бомбалаштарга учураган болордоҥ айабас, экинчизинде, айса болзо, оны 1890-1904 јылдарда чыккан улусты јууга алар экинчи демобилизацияла колбой јууга Јаш-Турадаҥ окылу алгандар. Је, кандый да болгон болзо, биледе арткан куучынла, Таныжар јууга барар алдында эш-барааны Јалчыга (кӧбӧк сӧӧктӱ  Аларушка деп кижиниҥ кызы болгон) «тӧрт баланыҥ (Курдак, Учур, Тӱлкӱ, Јымай) чыдайтаны сениҥ колыҥда туру, бойыҥды кичее, балдарыҥды кичее, эмдик ӱредерин, минерин токтот, су-кадыгыҥды коры»  деп јакыган. Карган адазыныҥ Элек адын Елеков деп фамилиялары эдип, шак бу тӧрт бала чыдаган. Акабыс Курдак 9 бала (Кару, Бӧдӱр, Сергей, Башпаҥ, Николай, Римма, Алик, Света, Тома), эјелерис Учур 7 бала (Галя, Томка, Валька, Мотрок, Зоя, Максим, Кызнак), Тӱлкӱ 6 бала (Эля, Айба, Чечек, Борош, Чейнеш, Эркин), Јымай 2 бала (Айана, Таня) азырап чыдаткандар. Бӱгӱн бу балдардыҥ балдарыныҥ ла баркаларыныҥ бала-баркалары Алтай ӧткӱре ӧзӱп, Экинурдаҥ ала Улалуга јетире, Кӧксуу-Оозынаҥ ала Кош-Агашка јетире јуртагылайт.

Елеков Танытпастыҥ уулы Кулун 6 бала (Клара, Шурка, Серок, Славка, Степка, Ратмир), кызы Чопой 4 бала (Байрым, Май, Нина, Лариса) азырап чыдаткан. Бу балдардыҥ балдарыныҥ ла баркаларыныҥ бала-барказы база кӧптӧп, ӧзӱп, база Алтай ичине таркагылай берди. Попуштыҥ кызы Кара кӧбӧк сӧӧктӱ Кудачин Эркейле јуртап, эки уул (Володя ла Бӧдӱр) азырады…

Эмди бир ле секундка токтой тӱжӱп, «Кара-эјениҥ карындажы Куртуй ла Электиҥ бойыныҥ кактанчы уулдары Байрым ла Тош канду јууда кара баштарын салгылабаган болзо, Таныжардыҥ уулы Јажнай јууда алган шыркаларынаҥ улам јада калбаган болзо, Элек одузы бӱгӱнгизинеҥ канча катапка кӧп, канча катапка јаан болор эди?» деп сурак тургузып кӧрӧк… Байрым, Тош, Јажнай 20 јаштаҥ јаҥы ла ашкылаган уулдар, а Куртуй 18 ле јашту уул болгон ине. Алтай улустыҥ алкаганыла «ӧдӱк јетпес балдар азырайтан, ӧлӧҥ јетпес мал азырайтан» эрлер Јарманныҥ (озодо алтай улус Германияны Јарман дежетен) јуузында јашта ла, биле де тӧзӧӧргӧ јетпей јада калгандар…

Электиҥ кожо ло чыккан аказы Аларушканыҥ (Баладиев Аларушка Алтайдыҥ тӱӱкизинде ады-јолы јарлу кижи: ол II тӧчинниҥ (Кыпчак оток) Кутук јайзаҥнаҥ укталып келген калганчы укту јайзаҥы болгон, 1904 јылда каан јаҥына удурлашкан тартыжуда, быркан јаҥ алынган мӱргӱӱлде талдама турушканы учун јаргылаткан) уулдары Чырбык ла Мекеш јаштары јаан болуп јууга баргылабаган. Је Чырбыктыҥ уулы Јырпа ла Мекештиҥ уулы Морзо јууда турушкандар: Чырбыков Јырпа 1942 јылдыҥ куран айында сурузы јок јылыйган, а Морзо дезе, јууныҥ бажынаҥ ла ала учына јетире танкист болуп јуулашкан, јер-алтайына эзен-амыр јанып, канча балдарлу болгон, 1960 јылдардыҥ бажында божогон.

Адам, Танытпасов Кулун, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јуулашканы керегинде куучындаарын сӱӱбейтен. Јууга барып јадарыста, Алтын-Тууныҥ учыгында кӧп улус ӱйдешкен, ол тоодо Ајыйым (карган адазы Элек) деер. Карган адам «сен јуудаҥ-чактаҥ эзен-амыр јанып келериҥ, балам» деп айткан деер. Карган адамныҥ мынайда айтканы ла кайучыл болуп јуулашканым учун тирӱ арттым деер: кайучыл фронттыҥ кыйузын кечер кайуга барып келзе, ӱч кӱн амырайтан јаҥду болгон, а кайудаҥ «тил» (ӧштӱниҥ јуучылын) тудуп экелзе, бир неделе амыраар учурлу болгон деер. Тегин јуучылдар кажы ла кӱн јуулашкан ине, оныҥ учун олор кӧп корогылаган. Эскадрон эки катап кырыларда, тирӱ арттым, баштапкызында, эки јуучылла кожо эки тӱн, бир тӱш кайуда болгоныс, экинчизинде, немецтер тал-тӱште сакыбаган табару эдерде, командир «аттарды качырып апар, сууны тӧмӧн барзаҥ, кӱр болор, кӱрдеҥ кечпе, оноҥ ары барзаҥ, кечӱ болор, кечӱнеҥ кечип барзаҥ, кандый бир частька туштаарыҥ, ондо токто» деп јакыган деер. Јакылтаны бӱдӱреле, јаҥы јуучылдарла келзем, эскадрон база ӱзе кырдыртып койгон деер. Великие Луки каланы јайымдагылаарда акызы Белеков Борсыкка, Курсктагы јаан јуу-согуштыҥ алдында нӧкӧри Ташкенов Карындашка јолыкканын јаантайын эске алатан. Фронтко Монголдоҥ аттар ла јылу тон-ӧдӱк келип туратанын ла США-даҥ ленд-лизле јуу-јепсел, јуучыл техника, одыру ла аш-курсак келип баштаарда, јуулажарга чик јок јеҥил боло берген деп темдектейтен.

Танытпасов Кулун јуу-чакты 1941 јылдыҥ кӱзинде Москваныҥ алдынаҥ атту-чуулу генерал Беловтыҥ кавалерийский корпузыныҥ 1-кы кавалерийский дивизиязыныҥ 1-кы башка кайу дивизионында кайучыл-автоматчиктеҥ баштаган ла јууны 1944 јылдыҥ јайында Кӱнчыгыш Пруссияда старший сержант званиелӱ, взводтыҥ командириниҥ болушчызы болуп тӱгескен. Канча катап шыркалаткан, ол тоодо эки катап јаан шыркалар алган: 1942 јылдыҥ јайында оҥ колына шырка алып, баштап госпитальда јаткан, оноҥ шырказы јазылганча отпуск алып, Экинурдыҥ школында «военный делого» ӱреткен, 1944 јылдыҥ јазында оҥ будына шырка алып, баштап госпитальда јаткан, оноҥ шырказынаҥ улам јуудаҥ јандырылган. Јууныҥ ӧйинде «За отвагу», «За боевые заслуги», «За оборону Москвы», «За победу над Германией» медальдарла, 1985 јылда Улу Јеҥӱниҥ 40 јылдыгына учурлай Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ I степеньдӱ ордениле кайралдаткан.

Москваны корыырында Беловтыҥ кавалеристтери тыҥ јуулашканы учун, чокымдап айтса, генерал-полковник Гейнц Гудерианныҥ 2-чи танковый черӱзиниҥ согулта эдер группировказын јоголткондоры учун 1941 јылдыҥ кӱчӱрген айында кавалерийский корпуска «Гвардейский» деп ат-нере адалган. 1942 јылдыҥ чаган айында Беловтыҥ гвардеецтери фронтты ӱзӱп, ӧштӱлердиҥ тереҥ тылына киргендер, ондогы партизандарга кожулала, алты айга партизанский јуу ӧткӱргендер. Темдектезе, Дорогобуж каланы немецтердеҥ јайымдайла, оны айландыра бир канча јерлерде тӧрт айга совет јаҥды орныктырып корыгандар. 1942 јылдыҥ јайында генерал Белов 61-чи черӱниҥ командующийине тудуларда, кавалерийский корпусты генерал Осликовский башкарган. 1943 јылдыҥ бажында регулярный черӱ Великие Луки каланы јайымдап турарда, Осликовскийдиҥ «партизандары» ӧштӱлерге тылдаҥ табаргандар. Бу ла јылдыҥ јайында олор Волхов каланыҥ јанында ӧштӱниҥ јаан группировказын јоголтып, јаан изӱ айдыҥ учында каланы немецтердеҥ јайымдагандар.

Карган солдат канайда јуулашканын куучындаарын сӱӱбейтен учун, оныҥ эткен ат-нерезин ачы-ӱрези, албаты-јон билбей де калгадый болгон. Је ырыс келижип, 1980 јылдардыҥ учында Кош-Агаш јурттыҥ школыныҥ балдары Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан јерлештериниҥ ат-нерелерин кереестеген иш ӧткӱрип турала, јуучыл Тампасов Хулун Елеховичти «За отвагу» медальла кайралдаган документке учурап, ол керегинде јетирӱни «Звезда Алтая» газетке јарлагандар. Экинурдагы XXII партсъездтиҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели Петр Еркеевич Кудачин газетте Кулун-таайы керегинде айдылганын оҥдоп, таайын Кан-Оозыныҥ военкомадына апарган. Военкомат СССР-дыҥ коруланар министерствозыныҥ јуучыл архивиле колбу тудуп, алтай јуучылдыҥ 1943 јылда эткен ат-нерезин илелеген. Кайралдыҥ удостоверениезин меге адам божогоны бир јыл болордо, 1994 јылда республикан военкоматта бердилер. Бӱгӱн оныҥ 76 јыл кайра эткен ат-нерези Интернеттиҥ «Подвиг народа» деп сайтында ачык салынган. Документтиҥ «Краткое конкретное изложение боевого подвига и заслуг» деп адалган бӧлӱгинде: «Ведя разведку днем 6.3.43 года в районе деревни Вайрак Тампасов находясь в группе разведчиков 9-чел. встретились с немецкой разведкой в количестве 24 немецких солдата. Разведчики вынуждены были вступить в бой. В результате боя Тампасов умело менял свои позиции, выбирал выгодные позиции, не давая возможности противнику окружить разведчиков. В результате боя тов. Тампасов лично с ППШ убил 3-х немецких солдат, ранил — 4, вынес из под сильного автоматного огня противника тело убитого в бою красноармейца Каторова» деп темдектелген.

С. ТАНЫТПАСОВ

ФОТОЈУРУКТА: Ада-Тӧрӧл учун Улу jууда кожо jуулашкан Баданов Сучи, Танытпасов Кулун, Алексеев Болко

ТОП

Конституция Российской Федерации

Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.