Алтайдын Чолмоны

Јурукчы, кожоҥчы, кӱрешчи

15.12.2021

Алтай рэп кожоҥдоп турган јиитти соцсетьтердеҥ кӧрзӧм, таныш ла јиит. Јууктада таныжар болзом, мениҥ јерлежим, јабак сӧӧктӱ Эзен Куюков эмтир. Оныҥ кожоҥдоры соцсетьтерде јаантайын чыгат. Эрмек-куучын ортозынаҥ јиит кижиде ӧскӧ дӧ cолун јайалталар барын билип алдым. Онызыла тӧкпӧй-чачпай, кычыраачыларла ӱлежип ийейин.

— Эзен, эҥ ле озо бойыҥ керегинде куучындап берзеҥ?
— Чыккан-ӧскӧн јерим Улаган јурт. Школды ӱренип тӱгескен кийнинеҥ Горно-Алтайсктагы политехнический колледжке программистке ӱренерге киргем. Ӱредӱни тӱгезеле, кичӱ тӧрӧлимдӧӧн јангам. Тургуза ӧйдӧ аймактыҥ администрациязында иштеп јадым. Айыл-јуртту, эш-барааным Алена Аржановна, кыс ӧбӧкӧзи Тадышева, угы-тӧзи Јазулудаҥ. Эки уулду – Эжер 10 јашту, Эмильге 7 јаш.
— Сениҥ кожоҥдорыҥныҥ ууламјылары башка-башка. Бу ла јуук ӧйлӧрдӧ рэп кӱӱ-кожоҥ чыкты. Сен аҥылу кӱӱлик ӱредӱ алгаҥ ба?
— Мен кӱӱге јӱк ле школдыҥ ӧйинде ӱренгем. Эҥ ле озо балдардыҥ кеендигиниҥ Улагандагы сургалына топшуурла ойноорына јӱргем. Алан Викторович Темеев мениҥ баштапкы ӱредӱчим болгон. Эки кылду топшуурла кӱӱни ойноорыныҥ јажыттарын ачып ӱренгем. Балдардыҥ «Јаш канат» ӧмӧлиги тӧзӧлӧрдӧ, јӱзӱн-башка кӧрӱ-конкурстарда туружып, кӧп јорыктайтаныс. Санаамда республикан фестивальда турушканым јакшы артып калган. Нениҥ учун дезе мен анда топшуурла таҥынаҥ ойноп, јеҥӱлӱ јер алгам. Бу ок сургалда Алтынай Анатольевна Челчушевага јӱрӱп, јуранарына база ӱренгем.
— Бир канча кожоҥдорыҥла таныштырып ийзеҥ?
— Мениҥ кожоҥдорымда кӧчӱриштер бар: «Калада тӱнде оттор ӧчти», «Јиит», «Сокоргон ай». Айдыҥбек Тазрашев деп ӱлгерчиниҥ сӧстӧрине чӱмдеген «Эне», бойымныҥ «Телеҥит» деп кожоҥдор. Кожоҥдоорыла јаантайын јилбиркебей јадым, кандый бир кӱӱн-санаа болзо ло кожоҥдоор кӱӱним келет.
— Андый болзо, кӧп ӧйди јуранарыныҥ телекейинде ӧткӱрип тургаҥ ба?
— Карандашты мен база бош ӧй болзо ло аладым. Мениҥ јуруктарымда ар-бӱткен, аҥ-куш, Алтай јерим. Будуктарла, карандашла, ручкала јуранарын сӱӱйдим. Јуруктарымды бойым кееркедип јазайдым. Агаштаҥ эдимдер кезип јазаарын база сӱӱйдим. Јай ӧйинде ас-мас иштеримди туристтер садып алат. Је јуранарыла акча-манат иштеп алар деген амаду тургуспай јадым.
Мен кӧп ӧйди ар-бӱткенниҥ ортозында ӧткӱредим. Тайга-ташта, јылкы-малда јӱргенде, кижи бийик кӱӱн-санаага алдыртып, чӧрчӧккӧ тӱҥей телекейле «учат». Тӧрӧл јеримниҥ јаражып кӧрӱп, кандый бир чӱмдемел ачылат. Јурукта ол эмезе кожоҥдо.
— Кӱрешчиниҥ јолында кандый једимдер болды?
— Мен самбо кӱрешле спорттыҥ узы деп атты 2010 јылда алгам. 2012 јылда 48 кг бескеде кӱрежип, Россияда баштапкы јерге чыккам. Оныҥ кийнинде Грузияныҥ тӧс калазы Тбилисиде ӧткӧн телекейлик чемпионатта турушкам.
Бала тужымда озо баштап Артур Александрович Конуновто тазыктырынгам. Экинчи тазыктыраачым Амыр Миронович Тойдонов болгон. Бир канча ӧйдӧҥ Александр Сергеевич Сартаковко јӱрӱп баштагам. Карындажым Элбек кӱреште база бийик једимдерге јеткен. Ол 2013 јылда Россияныҥ уулчактар ортодо маргаанында кӱлер медаль ойноп алган. 2014 јылда Европаныҥ ла Россияныҥ уулчактар ортодо маргаандарында туружып, мӧҥӱн ле кӱлер медальдарлу јанган. 2015 јылда јииттер ортодо маргаандарда Россияны, оноҥ Европаны ла телекейди јеҥип чыккан. 2018 јылда студенттер ортодо телекейлик чемпионатта баштапкы јерге чыгып, чемпионныҥ адын адаткан.
— Слердиҥ биледе канча карындаш?
— Бис алты эје-карындаш. Эҥ јаан Валя эјем база јуранарын сӱӱп јат. Чынын айтса, менеҥ артык јуранат. Оныҥ иштерин кӧрӱп, мен јаҥыс ла кайкайдым. Сӱрекей јараш! Катя эјем Горно-Алтайскта балдардыҥ садында хореограф болуп иштеп јат. База Надя ла Дина эјелерим бар. Энем Вера Яковлевна, кыс ӧбӧкӧзи Бодина, Шабалин аймакта Барагаш јурттаҥ, мундус сӧӧктӱ. Адам Владимир Давыдович, чыккан-ӧскӧн јери Кара-Кујур ӧзӧк, јабак сӧӧктӱ. Ада-энем јажына мал-ашта иштеген улус болор. Оныҥ да учун бис, балдары, бир эмеш мал-ашка јуук. Мениҥ эҥ ле јаан амадуум – укту јылкы мал азыраары. Бӱдедим — амадума тӱҥей ле јединерим.
— Уулчактарыҥ кандый бир јайаандыкла јилбиркеп јат па?
— Јаан уулым Эжердиҥ јилбӱлери бир эмеш башка. Ол кӧп сананарын, јӱзӱн-башка леголор чогорын сӱӱйт. Оогош уулым Эмиль кӱрешке јӱрет. Бош ӧй келишсе јуранып отурзам, уулдарым мениҥ јанымда кожо јурангылайт. Канайда јуранарын сурап, јилбиркегилеп јат. Мен агаштаҥ эдимдер кезип турзам, олор база јанымда. Бойымныҥ ончо билеримди уулчактарыма берерге чырмайадым. Јӱрӱмде керек ле болор. Је бош ӧй, ас болот. Иштеҥ ӧскӧ ӧйдӧ мен арка-тууда јӱредим.
— Эрмек-куучын учун алкыш-быйаным айдадым. Келер ӧйдӧ јуруктарыҥныҥ кӧрӱзин ачып, кӧрӧӧчилерге сыйлаарыҥ деп иженип турум.

Хамида ТАДИНА