Алтайдын Чолмоны

Бичиичиниҥ энчи-байлыгы — Эл музейде

17.12.2021

Бичиичи Павел Кучияктыҥ (1897-1943) кӧмзӧзин Эл музейге оныҥ барказы Чейнеш Кубекова табыштырды.

Јирмезинчи чактыҥ алтай литературазыныҥ бажында турган бичиичиниҥ кӧмзӧзи оныҥ билезинде 1943 јылдаҥ ала кыракы чеберлелген. Павел Кучияк алтай совет литератураныҥ тӧзӧӧчизи деп јолду адалат. Туулу Алтайдыҥ драматургиязыныҥ, театральный санадыныҥ ичкери ӧзӱми учун ол эрчимдӱ ле једимдӱ иштеген. Ол ады јарлу кайчылар Шунековтордыҥ угы-тӧзинеҥ чыккан ла оогош тужында уккан кай чӧрчӧктӧрин эске алып бичиген. Ады јарлу кайчы Н.У. Улагашевке јолыккан кийнинеҥ кайчыныҥ ады-јолы текши ороондо јарлу боло берген. Бичиичиниҥ эш-нӧкӧри А.М. Кучияктыҥ, кийнинде кызы Р.П. Кучияктыҥ шылтузында бичиичиниҥ кӧмзӧзи јаҥыс та бӱткӱлинче чеберлелген эмес, је онойдо ок оныҥ јаан кызы А.П. Кучияктыҥ материалдарыла толтырылган. Темдектезе, адазыныҥ чӱмдемелдерин кепке базарыла колбулу сурактарла башка-башка улусла бичишкени, таҥынаҥ бойыныҥ бичишкени. Кайчы Н. У. Улагашевтиҥ кай чӧрчӧктӧрин бичиген, кайчыныҥ адынаҥ, оныҥ литературалык качызы болуп, башка-башка јерлерге кӧп сурактарла баштанып бичиген. Бу иш кайчыныҥ калганчы кӱнине јетире, 1946 јылдыҥ чаган айына, ӧткӧн.
Солун јуунтыда П.В. Кучияк эзен јӱрерде, 1941 јылда Ойрот-Тураныҥ литературалык бӧлӱгиниҥ турчыларыныҥ тооломду документи бар болуптыр. Турчылардыҥ ортозында Новосибирсктиҥ јурукчызы Н. Смолинниҥ ады-јолы база бар. Павел Васильевич эзен јӱрерде, бу јурукчы оны 1941 јылда јураган (јурукта). Мында бичиичиниҥ јаҥалипле (латиница) бичиген эҥ баштапкы чӱмдемелдериниҥ бӱдӱмдери јуунтыга кирет. Кажы ла тексттиҥ учында автордыҥ бойыныҥ салган колы ла чокум ӧйи кыйалтазы јогынаҥ турат. Бичиичи П.В. Кучияктыҥ дневниктери ле дневниктеринде бичилгени оныҥ јӱрӱминиҥ мынаҥ озо јарт эмес бӱктерин ачат-таныштырат. Шак онызы литературоведтерге кажы бир чӱмдемелдиҥ бичилген ӧйин чокумдап, билип аларга болужын јетирер. Бичиичиниҥ јайаандык ижи, амадулары керегинде атту-чуулу бичиичилерле, темдектезе, Сибирьдиҥ јарлу прозаиктериниҥ бирӱзи А.Л. Коптеловло, балдардыҥ бичиичизи, Алтайдыҥ калык чӱмделгезин јууган А.Л. Гарфла, о. ӧ. бичишкенинеҥ аларга јараар.
Јаан јуунтыда кайда да јарлалбаган фотојуруктар бар: П.В. Кучияктыҥ портретный сӱр-кеберлери, билелик фотојуруктар, ӧткӧн чакта болгон керектердиҥ туружаачыларыла кожо фотојуруктар. Темдектезе, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ 1934 јылда болгон баштапкы съездиниҥ туружаачыларыла, 1928 јылда Улаган аймактыҥ јокту улузыныҥ јууныныҥ туружаачыларыла, Москвада Дружининдердиҥ билезинде айылдаганы, А.Л. Гарфла, оноҥ до ӧскӧлӧриле кожо соктырткан фотојуруктар. Онойдо ок јуунтыда – таҥынаҥ бойыныҥ библиотеказынаҥ бичиичиниҥ эзен јӱрерде јаҥалипле чыккан ла бӱгӱнги кӱнде ас учурап турган бичиктери, Н.У. Улагашевтиҥ 1941 јылда чыккан чӧрчӧктӧриниҥ јуунтызы, 1930 јылдыҥ «Сибирские огни» журналдары ла о. ӧ.
Павел Кучияктыҥ кӧмзӧзи Туулу Алтайда XX чактыҥ баштапкы јарымында литератураныҥ јайаандык јолын шиҥдеп-шиҥжӱлеерге ле литературный музейдиҥ тӧзӧгӧзин саларга болужын јетирер аргалу. Бичиичи П.В. Кучияктыҥ јуунтызын чеберлеечи — Эл музейдиҥ баш билим ишчизи А.С. Каинчина.

Эл музейдиҥ сайтынаҥ