Алтайдын Чолмоны

Урлу-Аспакта Улагаш угынаҥ ӱредӱчи

15.03.2022

Майма аймактыҥ Урлу-Аспак јурты тергеебистиҥ оогош јурттарынаҥ тыҥ ла аҥыланбай јат. Оны эмди кӧп улус, анчада ла Алтайыстыҥ айылчылары, амыраар эҥ ле јаан ла баалу комплекске јуугыла билер болбой. Чындап, тоолу јыл кайра ишле «Алтай Резортто» јуунга барып, оны да, Урлу-Аспакты да баштапкы катап кӧргӧн эдим. Бой-бойынаҥ ыраак јок бу јерлерде јӱрӱмниҥ кеми торт эки башка планетададый: беш чолмонду коночылык ла одын-печке турачактарлу деремне… Је андый да болзо, олор экӱ эптӱ-јӧптӱ најылардый јӱрген деп, бу јорыкта билдирди.

Не дезе, јурттыҥ кӧп улузы бу амыраар, су-кадык орныктырар комплексте јалданып, јакшы ишјал иштеп алат. Туристтер јуртчылардаҥ сӱт, каймак садып алат. Јербойыныҥ улузыныҥ айткан баазын ассынып, олор акчаны кӧптӧдӧ дӧ берип ийет. Байла, оныҥ да учун Россияныҥ Почтазыныҥ бӧлӱгинде јети муҥ салковой кире ишјалга иштеер кижи табылбай барган ла бӧлӱк бу јуукта бӧктӧлгӧн. Бери газеттерди экелбей барган. Ол тоодо «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти кычырар арга јоголгонына јӱк ле бир јаан јашту ӧрӧкӧн тыҥ комыдаган. Мыны угуп, тилдиҥ де сурагы јербойында кандый айалгада болгонын кижи билгедий…
Јурттыҥ ортозы кирезинде башјыл ачылган јап-јаҥы ФАП турат. Оноҥ ары барза, трансформаторный кайырчактыҥ јанында электрооттыҥ эмиктерине курчаткан чолмондорлу керееске удура јурттыҥ школы. Сенегиниҥ ӱстинде ороонныҥ ла республиканыҥ ап-ару маанылары элбирейт.
Мында баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп Елена Татанакова иштейт. Кыс ӧбӧкӧзиле ол Улагашева, кӱзен сӧӧктӱ туба алтайлардаҥ, улу кайчыбыс Николай Улагашевтиҥ калдыктарыныҥ бирӱзи. Улагашевтер Урлу-Аспакта тарап-таркап, кӧптӧп калган деп, бу ла школдо балдардыҥ, ӱредӱчилердиҥ ӧбӧкӧлӧринеҥ кӧрӧдис. Ӱренчиктердиҥ чырайларынаҥ олордыҥ угында канча кан кожулган деп билдирет. Алтай сӧс угулбайт, је андый да болзо, мында алтай тил база ӱредилет.
Елена Михайловна ӱредӱчиге Горно-Алтайскта педучилищениҥ школьно-пионерский алтай бӧлӱгине кирип ӱренген, 1990 јылда божоткон. Тӧрӧл Урлу-Аспакка келип, мында ла школдо баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштегенинеҥ бери 32 јыл болды. Јурттыҥ тӧс текши ӱредӱлӱ школында алтай тилди балдар баштамы программа аайынча ӱренет. Елена Михайловнаныҥ экинчи клазында тогус бала. Олор ортодо алтай тилин билери экӱ-ӱчӱ ле. Кӧнӱ куучындап тургандары, чынынча айтса, јок. Тӧс шылтак, байла, олор кайлык билелердиҥ балдары болгонында. Оҥдоорын оҥдоп турар. «Темдектезе, кече бис «маала ажы» деп тема ӧткӧнис. Балдар сӧстӧрди билер, кӧчӱрип ийет. Керек дезе, бичиктиҥ учында берилген сӧзликти тузаланат. Ончо ӱренчиктер алтай тилди јилбиркеп ӱренет. Уроктор олорго солун болзын деп, башка-башка эп-аргаларла, сӱмелерле иштейдис» — деп, ӱредӱчи чокумдайт.
Школдо кӧп саба ӱренчиктер орус укту. Алтай балдардыҥ кӧбизи тогус классты божодып, республикан гимназияга ӱренип барат. Арткандары — Горно-Алтайсктыҥ колледжтерине. Уулдар педколледжтиҥ физкультуралык бӧлӱгине јакшы кирет, М.З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледж јаан суруда. Тӧрӧл школын божодоло, ыраада да барып тургандар бар. Туризм бӧлӱк тыҥыганыла колбой, ол јанынаҥ ӱренип, бу ла јуук «Алтай Резортко» кирип, иштеп тургандар база ас эмес.
Школдо ончого јуук ишчилер мында ла чыккан улус. Ӧмӧликте 14 ӱредӱчи. Ол тоодо ӱлгерчи Татьяна Павловна Чанчибаева. Ӱренчиктердиҥ тоозы — 62. Је андый да болзо, кыптар једишпейт. Оныҥ учун эки сменала ӱренерге келижет. Тогус класстыҥ кийнинде ОГЭ-ни ончо балдар јакшы табыштырат.
Школдыҥ кичинек туразыныҥ коридорында кӧп кубоктор, кайралдар тургузылган. Оноҥ мындагы балдар спортто јаан једимдерге једип турганы кӧрӱнет. Чындап, школдыҥ директоры база јаан спортчы, физкультураныҥ ӱредӱчизи Александр Айлдашевич Мамашев. Чанала јыҥылаар секция, агаштаҥ кезери аайынча кружок балдарга анчада ла јилбилӱ. Ӱренчиктерде бойыныҥ «Росиночка» тӧзӧлмӧзи, стенгазет чыгарар редакциязы бар.
Елена Михайловна Николай Улагашевич Улагашевтиҥ тӧртинчи ӱйеде барказы (орустап айтса, прапраправнучка). «Адам, Михаил Карманович, Николай Улагашевич санаазына јакшы кирип турган деп айдар. Энем Галина Семеновна (Уланкина) Эмеридеҥ. Бис биледе он бала чыдаганыс. Јаан акабыс јада калган. Арткандарыс ончобыс бу ла тӧрӧл Урлу-Аспакта јуртайдыс: кемизи де магазинде иштейт, кемизи де аҥ тудат. Бир сыйнымныҥ јурты Чой аймактыҥ Салганду јуртында, је ол «Алтай Резортто» иштеп, тӱҥей ле мында јӱрет. Ончобыс ӧмӧ-јӧмӧ, нак. Адабыска кочкор айда 86 јаш толды. Энебис 72 јашту. Олор бастыра јӱрӱмине бойыныҥ арга-кӱчиле јаткан, эмди де бойыныҥ алдында экӱ јадат. Карындажым Дмитрий јурттыҥ «Алтынсай» ансамблиниҥ туружаачызы, кожоҥчызы ла кайчызы» — деп, Е. Татанакова куучындады. Улу јерлежистиҥ бала-барказы тоомјылу тӧрӧӧнин ундыбай, адын адап, оныла колбулу керек-јарактардаҥ артпай, ондо эрчимдӱ туружат.
Елена Михайловнаныҥ эш-нӧкӧри Бешпелтирдеҥ Константин Робертович. Олор эки кыс чыдадып салган. Јааны Александра јуучыл иштӱ эш-нӧкӧриле кожо эм тургуза Ростовский областьта јадат. Кӱйӱ — Кан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртынаҥ Арутай Кадышев. Татанаковтордыҥ оогош кызы Любовь калада шылучы болуп иштейт. Эки кызы ӱредӱзин В.К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда улалткан. Бу школ кыстарына јакшы билгирлер берген, алтай укту балдардыҥ ортозында јӱрӱп, тӧрӧл тилине тарткан, јол ачкан деп, Елена Михайловна оморкоп ло сӱӱнип јӱрет.
Урлу-Аспак, оныҥ школы, ондо Улагаш угынаҥ чыккан ӱредӱчи керегинде бичимелимди бу школдо ок иштеп турган ӱлгерчи Т. Чанчибаеваныҥ алтай тилге кӧчӱрилген јолдыктарыла тӱгезедим:

Улу мӧштӧр ортодо
Ӧткӧн ойгор куучындар.
Ол кырларда јажынган
Теп ле тегин јуртым бар.

Тӧрӧл алтай оогош јуртым.
Эбире сени коолойт тоҥмокторым,
Агару тымыкта ӧзӧгим тынат,
Ыраакта чаҥкыр ыйыктар турат.

Адалардаҥ арткан байлык энчилӱ,
Тирӱ соојыҥ-тӱӱкилӱ,
Баатыр чиби-мӧштӧрлӱ,
Јуртым, сен јажына агару.

Эмина КУДАЧИНА
Евгений БУТУШЕВТИҤ фотојуругы