Алтайдын Чолмоны

Јӱрӱмде керектӱ билгирлер

17.05.2022

Горно-Алтайск каладагы 7-чи таҥмалу школдыҥ ӱредӱчизи С. Н. Акчинова ӱренчиктерле кожо јӱзӱн-башка эдимдер јазап, кӧп тоолу кӧрӱ-выставкаларда туружат. Сурлай Николаевна балдарды јуранарына, аш-курсак белетеерине, кӧктӧнӧрине ле ӧскӧ дӧ эдимдер эдерине ӱредет. Оныҥ ӧткӱрип турган урокторы кӧп ӱренчиктердиҥ сӱӱген урокторы.

Сурлай Николаевна ӧткӱрип турган урокторго балдар јилбиркеп ле сӱӱнип јӱргилейт. Ӱредӱчи кижиниҥ јолын канайып баштаганыгар деп суракка ол мынайда куучындайт: «Мениҥ чыккан-ӧскӧн јерим Оҥдой аймакта Алтыгы Талду јурт. Кичинектеҥ ле ала ӱредӱчи болуп ойноорын сӱӱр болгом. Мениҥ бала туштагы амадуум – школды ӱренип божодоло, ӱредӱчи болуп иштеери. Оныҥ да учун школдыҥ кийнинеҥ Бийск каладагы «Профессиональный лицей 22» деп училищеге ӱренерге киргем. Мениҥ талдап алган ууламјым – јӱзӱн-башка эдимдердиҥ кеендиги. Сӱрекей јилбилӱ ачылталар эдип, кӧп јӱзӱн-башка эдимдер јазаарына ӱренгем. Ол тоодо керамика, буудаҥ, талдаҥ ӧӧргӧн эдимдер јазаары, батик ла оноҥ до ӧскӧзи.
Училищениҥ кийнинеҥ оноҥ ары ӱренерге болуп, Томсктогы госуниверситетке ӱренерге киргем. Бийик ӱредӱ алган кийнинеҥ каладагы 7-чи таҥмалу школго иштеерге келгем. Тургуза ӧйдӧ мен јуранарыныҥ, иштиҥ урокторын ӧткӱредим. Оноҥ башка «Кӧк таман» деп кружок ӧткӱрип турум. Кружокто балдар шил айактарга јӱзӱн-башка јуруктар јурайдылар. Шаајыҥ-шил айактарга јураарын балдар сӱрекей тыҥ сӱӱп јадылар.
Кажы ла баланыҥ чӱмдеген ижи – бӱткӱл телекей. Ол јаан ла шыраҥкай иш. Је балдар ончозы акту јӱректеринеҥ јуранып турганы билдирлӱ. Мен олорды башка-башка калыктардыҥ кеендиктеринде тузаланылып турган эп-аргаларла таныштырарга чырмайадым. Темдектезе, кинусайга — јопон кеендиктиҥ эп-аргазы. Точкала јураарыныҥ эҥ ле учурлу ла некелтелӱзи – кижи узак ӧйдиҥ туркунына бир јерде отурып, ајаарып иштеери. Јаан ла кичинек точкалардаҥ турган јуруктыҥ уч-турултазын кӧрзӧ, кижиниҥ кӧстӧри сӱӱнер. Ол сӱрекей јараш кеендик деп темдектеп ийейин! Бир јурук јураарына кӧп ӧй барып јат. Је андый да болзо, балдар бойлорыныҥ иштерине каруулу.
Точкалап јураары орус та албатыда бар – ол чеканка. Бу оҥдомол керегинде айдар болзо, ол туку Австралиядаҥ келген кеендик болор. Кажы ла албатыны алзагар, олордо узанарында, эдимдер јазаарында, јуранарында ла ӧскӧзинде де бойлорыныҥ јажыттары бар. Балдарла кожо бу јажыттарды ачып, бойыстыҥ, алтай албатыныҥ, кеендигин колбоштырып, солун ачылталар эдедис.
База бир ууламјы – лозоплетение. Мен, ӱредӱм аайынча ,талдардаҥ јӱзӱн-башка эдимдер эдер ус. Је бӱгӱн талдар табары кӱч болордо, бис балдарла кожо чаазыннаҥ узун тулкулар эдип, јӱзӱн-башка эдимдер јазаарына ӱренедис».
Сурлай Николаевнаныҥ кажы ла урогы балдарга ачылта. «Мен эртен банан экелерим», «мен сӱт экелерим», «а мен дезе апельсин», «бис кандый амтанду коктейль эдерис»… Кажы ла уроктыҥ алдында мындый куучындар класстарда јайылат. Уроктордо белетелген аш-курсактарды балдар бойлоры амзап, уч-турултазына сӱӱнгилейт. Казан азып билери – кажы ла кыс баланыҥ ижи. Је ол иш балага чаптык болуп билдирбезин деп, јилбилӱ эдип ӱредери – бӱткӱл јайалта. Мындый јайалтаны Сурлай Николаевнага ар-бӱткен база берген ле. Ол кажы ла балага токыналу јартап, оны јилбиркедип, јымжак ӱниле мактап, келишпестерди тӱзедип ӱредет. Уроктоҥ балдар бийик кӱӱн-санаалу чыгадылар. Олор келер урокто неге ӱренерин, нени экелерин ол ло тарыйынча темдектеп аладылар.
База бир јилбилӱ урок – кӧктӧнӧри. Баштапкы ла алтам – ийнеге учук саптап кӧктӧнӧри, бӧстиҥ ӧӧнинеҥ кезип ӱренери. Бӱгӱнги ӧйдӧ балдар машинкала кӧктӧнӧрине база ӱренет. Баштапкы ла кӧктӧлгӧни — аш-курсак белетеп турза кийетен фартук кажы ла кызычакта болгон ло болбой. Ол баштапкы ла ачылта, ченелте ле једим. Јӱрӱмде сӱрекей керектӱ билгирлерге кичинек те болзо ачылталар балдардыҥ санаазында јаантайынга артып калар. Олор оныла јаантайын тузаланар. Кем де ол билгирди тереҥжидип апарар: арт-учында модельер, кӧкчи, казанчы, дизайнер, кондитер болор… Кем де айылдагы улузын јаантайын сӱӱндирер. Бу ончозы керектӱ, јилбилӱ ле тузалу ӱредӱ. Айдарда, Сурлай Николаевнага бийик једимдер, јакшы, уккур ӱренчиктер кӱӱнзеери артат. Балдарга дезе – ачылталары кӧп болзын, билгирлери тереҥ болзын.

Хамида ТАДИНА
ФОТОЈУРУКТАРДА: 7-чи школдыҥ ӱренчиктери