Алтайдын Чолмоны

«Кожоҥымды Тӧрӧлиме учурлап кожоҥдойдым…»

10.03.2023

Койон јылдыҥ кочкор айыныҥ 23-чи кӱнинде јарлу композитор, кӧп тоолу инструментальный, вокальный ла оркестровый чӱмдемелдердиҥ авторы, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Александр Тозыяковтыҥ 86 јылдыгы темдектелди.

Горно-Алтайсктагы балдардыҥ 2-чи таҥмалу кӱӱлик школы кӱӱ чӱмдеечи ле кӱӱчи, РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи А. Тозыяковтыҥ энчи байлыгын ӱредери ле чеберлеери аайынча кӧп јылдардыҥ туркунына шиҥжӱлӱ, бедиреништӱ ишти кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрген.

Шак ондый тӧзӧмӧлдӱ иштиҥ шылтузында каланыҥ администрациязыныҥ 2022 јылдыҥ кандык айыныҥ 29-чы кӱнинде јараткан јакааны аайынча балдардыҥ Горно-Алтайсктагы 2-чи таҥмалу кӱӱлик школына Александр Александрович Тозыяковтыҥ ады-јолы адалган. Каланыҥ 2-чи таҥмалу кӱӱлик школыныҥ ӧмӧлиги А. Тозыяковтыҥ кӱӱлик јайаандыгы республикада кӱӱлик культураныҥ ичкери ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧзин јетирген ле јаш ӱйе ортодо ӱредӱлӱ ле јартамалду ишке тузалу калык байлыгы деп аҥылап темдектейдилер.
Александр Тозыяков 1975 јылдаҥ ала калада балдардыҥ кӱӱлик школында иштеп баштаган. Кӱӱ чӱмдеечи бу ла ӧйдӧ скрипкага ла фортепианого «Сонатинаны», «Курган», «Чабаны у костра», «Чолушман» деген оркестровый миниатюраны, трубага ла фортепианого «Вечер в горах» деп пьесаны, скрипкага «Джазатор» экспромт, «Песни гор» сюитаны, орус албатыныҥ оркестрине «Байрам» деп фантазияны бичиген. Шак ла ӱредӱчиниҥ ижи ого «Самоучитель игры на топшууре» деген бичигин бичиирге ле балдардыҥ тизӱ кожоҥдорын чӱмдеерге ийде, тебӱ берген. Ол јылдарда А. Тозыяковты билетен ӱренчиктердиҥ ле ӱредӱчилердиҥ санаазында ол сӱреен јаан јайалталу кӱӱчи, јалакай, ачык-јарык кӱӱндӱ кижи деп арткан. Ол 1986 јылда кӱӱлик школдоҥ јӱре берген. Је кӱӱни чӱмдеерин улалтат, телерадиокомитетте кӱӱлик редактор болуп иштеген. Кепке базарына балдардыҥ фортепианный пьесаларыныҥ «Айучак» деп јуунтызын белетеген. Јап-јакшынак јуунты јӱк ле 2015 јылда 2-чи таҥмалу кӱӱлик школдыҥ эп-аргазыла чыгарылган.

Александр Тозыяков узак ӧйдиҥ туркунына таҥынаҥ кӱӱчи-кожоҥчы болуп чотолгон. Је јаан керек ыраактаҥ кӧрӱлер аргалу деп айдылганы база бар ине. Ол јылдардагы кӱӱчилер Б. Шульгинле,

В. Хохолковло коштой А. Тозыяков Туулу Алтайда профессионал кӱӱлик санаттыҥ ӧзӱмдӱ јолыныҥ чике бажында турган. Александр Александровичтиҥ кӱӱлик јайаандыгы калыгыныҥ кӱӱлик јайаандыгыла кожо ло барат. Оныҥ кӱӱлери ле кожоҥдоры кӧп сабада албатыныҥ деп адалат. Эҥ ле јилбилӱзи – бӱгӱнги кӱнде јӱк ле бу кӱӱ чӱмдеечиниҥ оркестровый кӱӱзин Алма-Атыныҥ радиокомитединиҥ профессионал оркестри, Барнаулдыҥ «Сибирь» оркестри, Бийсктиҥ кӱӱлик училищезиниҥ оркестри ойногон ло бичиген. Бичилген записьтери Алтай Республиканыҥ «Эл Алтай» ВГТРК-зыныҥ кӧмзӧлӧринде чеберлелет.

Каланыҥ 2-чи таҥмалу кӱӱлик школыныҥ ӧмӧлиги узак јылдардыҥ туркунына јайаан јайалтазы аҥылу, танылу кӱӱ чӱмдеечиниҥ ижиниҥ учурын јартаары јанынаҥ эрчимдӱ иштейт. Темдектезе, 2021 јылда кӱӱлик школдыҥ ӧмӧлиги алтай кӱӱ чӱмдеечи А. Тозыяковтыҥ кӱӱлик јайаандык ижи аайынча јаан ишти ӧткӱргенин баалап, АР-дыҥ башкарузыныҥ культура ла санат бӧлӱгинде јеткен јаан једимдери учун јылдыҥ сайын табыштырылып турган Дипломыла кайралдаткан.

Школдыҥ ӱренчиктери А. Тозыяковтыҥ чӱмдемелдерин башка-башка ойын-концерттерде бийик кеминде ойногылайт. Олор бу чӱмдемелдерле тергеелик, зональный ла калыктар ортодо ӧткӧн лӧ ӧдӱп турган кӧрӱ-маргаандарда баштапкы јерлер алат. Онойып, 2003 јылдаҥ ала алтай кӱӱниҥ јылдыҥ сайын ӧткӱрилип турган ойын-концерттеринде јаҥыс та А. Тозыяковтыҥ эмес, је онойдо ок ӧскӧ дӧ кӱӱ чӱмдеечилер — В. Кончевтиҥ, И. Дмитриевтиҥ, Б. Шульгинниҥ чӱмдемелдери угулат. Бу ойын-концерттерди Чойдыҥ, Майманыҥ, Чамалдыҥ, Сайдыстыҥ эл-јоны амадап келген ле кӧргӧн.

Школдогы орус албатыныҥ ойноткыларыныҥ «Ырысту» деп оркестриниҥ репертуарында АР-дыҥ нерелӱ артисти Ю. Михеевтиҥ јазаган алтай кӱӱлери бар. А. Тозыяковтыҥ чӱмдемелдерине келиштире Ю. Михеев оркестровый партитуралардыҥ јуунтызын кепке базарга белетеп јат.

Александр Тозыяковтыҥ кӱӱзи школдыҥ јаҥыс та урокто эмес таскамал ижине кийдирилген эмес, је онойдо ок ол ӱредӱлик иштиҥ бӧлӱги болуп јат. АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Н. Адыбасованыҥ «Алтай бије», АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Ю. Товарованыҥ Јадагандардыҥ ансамблиниҥ ӱредӱлик программаларында композитор А. Тозыяковтыҥ чӱмдемелдери тузаланылат. Школдыҥ ӱренчиктери кӱӱниҥ ле кӱӱлик литератураныҥ С. Садыкованыҥ ӧткӱрип турган урокторында алтай кӱӱле, кӱӱ чӱмдеечиниҥ јайаандык ижиле таныжат.

Кӱӱлик школдо ӱредӱчилер методикалык ла билим ишти билгир ӧткӱрет. Школдыҥ администрациязы мында иштеп турган ӱредӱчилердиҥ методјуунтыларын белетеп чыгарары јанынаҥ јаан ишти ӧткӱрет: АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Ю. Товарованыҥ «Методика игры на дьядагане», АР-дыҥ нерелӱ артисти Ю. Михеевтиҥ ле АР-дыҥ культуразыны нерелӱ ишчизи Н. Адыбасованыҥ «В танце душа народа. Альбом концертмейстера» деген јуунты кепке базылып чыгарылган. Бу јуунты методјуунтылардыҥ бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанында 1-кы јер алган. Ончо бу јуунтыларда Тозыяковтыҥ кӱӱзи тӧс јерде. 2018 јылда школдыҥ јааны А. Чининаныҥ ла ӱредӱчизи С. Садыкованыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында школдо композитор А. Тозыяковтыҥ јӱрӱмдик ле јайаандык ижине учурлалган музей ачылган. Музейдиҥ экспозициязына улай ла јаҥы документтер, материалдар келет, кожулат.

Клара Пиянтинова белетеген