Табылгы сапту камчы

21.03.2023

Алтай албатыныҥ база бир байлу-чӱмдӱ эдими — камчы. Ол башка-башка бӱдӱмдӱ болор. Темдектезе, табылгы сапту, сабында ойдыкту.

Камчыныҥ кайыжы аттыҥ, эликтиҥ эмезе уйдыҥ терезинеҥ ӧрӱлетен јаҥду. Табылгы агаш белен табылбайтан. Ол кӧрӱнер ле кижиге кӧрӱнер. Табылгыны бодоп, аайы-бажы јок кеспес. Байланып, ак сӱттӱ, артышту барып кезер. Кӧп кеспес, эки, ӱч, тӧрт лӧ сап алар. Алтайдыҥ ээзи ачынар деп айдыжатан. Угы-тӧзимди ӱзӱп, Алтайымды кунуратпагар дегенине бодошту.

Агашты кезерге барганда, сӱт, эки ӧҥдӱ јалама алар. Оны кезип јатканда, тазылын кыймыктатпаска чырмайар. «Байлу-чӱмдӱ Алтайым, агаш-тажы ыжыктаган, артыш-агаш эм-том, ийде кӱч берген, тегин јерге ӱзерге, кезерге эмес. Бала-баркама коручыл болзын, јаманныҥ кӧзи тийбезин, каргышчыныҥ тили јетпезин. Айыл-јуртыма курчу-куйак болзын» — деп айдынып кезер. Алканып алары – ол кажы ла кижи бойыныҥ кӧксинеҥ чыккан алкыжын айдынганы. Ӱскен-кескен јерин сары сарјула сӱркӱштеп салар – агаш кургап, сынбас, бек болор, ӧҥи оҥбос.

Агаштыҥ ады «табыл» деп сӧстӧҥ табылган. Табылгы сапту камчыла мал-аш камчылабас. 12 јажы толгон уулчакка таайы кижи сыйлайтан. Балага камчыны берип јатканда, кайышту јанын сабына јаба тегерийте тудуп берер. «Јаманныҥ кӧзи тийбезин, караныҥ тили оролбозын, амыр уйкулу, токуналу јӱрӱмдӱ јӱрзин, табылгы сабы јаманды ӱркӱтсин, эрјине аттыҥ кайыш куры курчап јӱрзин» — деп алкап берер.

Јеен бала камчыны тӧжӧгиниҥ ӱстине илип алар. Бала чыдап, эш-нӧкӧр экелип, айыл-јурт тӧзӧп, той-јыргал эткенде, бу ла камчыла кӧжӧгӧзин ачар, оноҥ ойто тӧжӧгиниҥ ӱстине илип салар јаҥду. Камчыны јерге салбас, ажыра алтабас. Балага сыйлайтан камчыны малдыҥ терезинеҥ ӧрӧр, сабыныҥ учында тудар јеринде ойдык этпес, кайышты туйуктай буулап салар.

Табылгы агаштаҥ база бир бӱдӱм камчы белетелет. Ол кам-јарлыкчы кижиниҥ камчызы. Эликтиҥ терезинеҥ эткен кайышла ӧрӧр, табылгы сабында тудатан јериниҥ учында ойдыкту болор.

Кайыш эдер терени тусту сарјуга узак ӧйгӧ тудар, тӱги теренеҥ белен айрылзын деп. Тӱгин кырып, терени уужаар. Кайыш эдип чичкерте тилер, оноҥ малдыҥ ӱзиле эмезе тарбаанныҥ ӱзиле сӱркӱштеп салар. Ол тужында кайыш катпас, ӱрелбес.

Камчы јазаганда, табылгыныҥ ла кайыштыҥ бириккен јерин кайыштыҥ бойыла кӧктӧӧр, ол эмезе ӧрӧр учурлу. Табылгы агашка каду кадаарга јарабас. Озодо улус јарандырып мӧҥӱн салар эмезе кайыштыҥ бойынаҥ чачак эдер.

Табылгы агаш бистиҥ байлу-чӱмдӱ, албатызын колтыгына койдонгон, эдегине ыжыктаган Улаган аймактыҥ јаан байлу тууларында ӧзӱп јат. Кара башту албаты, јаш ӱйе Алтайысты байлап, агаш-тажын кунуратпай, агын сууларын соолтпой алып јӱрер учурлу. Сӱрее-чӧптӧҥ арутап, Алтайыстыҥ ээзин сӱӱндирип јӱрзебис, бис те јакшы јӱрерис.

Тамара КОНГУНОВА

ТОП

Положение Конкурса на Стипендию имени заслуженного журналиста Республики Алтай Галины Тюгай

УТВЕРЖДАЮ Приказом главного редактора АУ РА «Редакция газеты «Алтайдыҥ Чолмоны» от _____________ № Триянова С В. Положение Конкурса на Стипендию имени заслуженного журналиста Республики Алтай Галины ТЮГАЙ Объявлен Конкурс на Стипендию имени заслуженного журналиста Республики Алтай Галины Тюгай. Организатор: редакция республиканской газеты «Алтайдыҥ Чолмоны» (далее Редакция). К участию приглашаются обучающиеся 4-11 классов общеобразовательных школ Республики Алтай.

Эл Курултайдыҥ эҥ артык jосокчылар талдаарына jарлаган конкурсына туружары башталды

Парламенттиҥ сыйы учун мӧрӧй республиканыҥ ӱредӱлигине jаан камаанын jетирген школдоҥ озогы, ӱзеери, текши ле профессионал бӱдӱмдерлӱ учреждениелердиҥ ӱредӱчилери ортодо ӧдӧр. Эл Курултайдыҥ спикери Эжер Ялбаковтыҥ jартаганыла, быjыл берилетен сыйдыҥ кеми 100 муҥ салковой ло лаураттардыҥ тоозы экидеҥ тӧрткӧ кӧдӱрилген. Бу конкурс jаҥыс ла сый учун, акча учун jарлалбаган, конкурстыҥ jеҥӱчилдериле туружаачылары jосокту ижиле jашӧскӱримди ӱредеринде

Алтайыстыҥ курчузы бек болзын, Албатызы эзен-амыр јатсын…

Алтай албаты бӱдер чагынаҥ ала ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јаҥдаган јаҥынаҥ бек тудунып, јаҥжыккан чӱм-јаҥдарын кандый да ӧйдӧ (Чагаа-Байрам, Јажыл Бӱрдиҥ, Сары Бӱрдиҥ мӱргӱӱлдери ле о. ӧ.) ӧткӱрет. Алтайыныҥ сынына чыгып, јаламазын буулап, Акка-Кӧккӧ, Агару Јайаанына баштанып, кӱндӱӱ-кӱреезин салып, алкыш-быйанын айдат. Амыр-энчӱ, токуналу јадын-јӱрӱм, бала-баркага ачык јол, мал-ажы ардак, тыш туруп, арбыдап ӧссин деп айдынат-алканат. Алтайыста јажыл јай.