Алтайдын Чолмоны

Эҥ јаан байлык – тилин билгени…

26.05.2023

Улу Улаган аймакта кӧдӱриҥилӱ туштажуда туружып ийеле, бис, чолмончылар, јол-јоругысты Эре-Чуй јаар улалтканыс.

Јолойын јыш агаштарлу, сӱрекей јараш ар-бӱткендӱ јерде тудулган «Алтынсай» деп амыраар базада сӱреен јакшы амыраганыс. Оныҥ ээзи кыпчак сӧӧкту Алексей ле тодош сӧӧктӱ Алтынсай Белеековтор. Бу тӧрӧлчи, кӱндӱзек биле база бистиҥ кычыраачыларыс болуптыр.

Экинчи кӱрее-куучын Белтир јурттыҥ библиотеказында ӧткӧн. Туружаачыларга уткуулду сӧзин Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Любовь Талкыбаева ла «Кош-Агаш аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ «Ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланарыныҥ ла туризмниҥ јериниҥ башкартузы» муниципал казна тӧзӧлмӧниҥ директоры Динара Параева айттылар.

«Тӧрӧл газедиске ас тоолу улус бичидип турганы ачымчылу да, кунукчылду да. Мен «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке бичитпей турзам, кӧксим куру немедий, бастыра солун-собурды мынаҥ билип аладым. Алтай калык газедисти јӧмӧжип турза, кижиниҥ кӧксинеҥ тӧрӧлчи кӱӱн-санаа бир де чыкпас» — деп, Динара Юрьевна ӱлешти. Ол газетке иштеп келгени удабаган да болзо, је тӧрӧл Кош-Агаш аймагыныҥ адын кӧдӱрип, тергеебиске ле калыгыска јаан иш ӧткӱрип келген јиит корреспонденттер Айару Чеконовага ла Виктория Бадакинага аймактыҥ башкараачызы Серикжан Кыдырбаевтиҥ адынаҥ Быйанду самаралар табыштырды.

Газедистиҥ баш редакторы Светлана Триянова уткуулду сӧзинде «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» тӱӱкизинде изин артыргыскан Василий Сананович Кыпчаков керегинде куучындады.

Ол корреспондент, редактордыҥ ордынчызы, 1952-1956 јылдарда баш редактор болуп, газетте јаан јол ӧткӧн.

Белтир јурттыҥ «Алтайдыҥ Чолмонына» бичип турган јаан јашту улузыныҥ тоозы кӧп болгоныла оморкоп, кажы ла ай бичимелдерин, ӱлгерлерин экелип турган улусты темдектеген. Олор — Бинолдо Уйатович Карулов, Николай Михайлович Малчинов, Таукен Тазымаевич Яйтынов, Керек Севастьянович Сопо, Борис Алматов ло оноҥ до ӧскӧлӧри.

«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» редакциязы тӧрӧл газедисле канча јылдарга улалган јайаандык колбузы, јӧмӧлтӧзи учун Быйанду самараларла, баалу сыйларла Любовь Ямановна Талкыбаеваны, Рада Боробашевна Молчоеваны, Виктор Кертикович Майхиевти, Край Адарович Бидиновты, Татьяна Мамыевна Курдяпованы, Раиса Кармасовна Текованы, Мая Таберековна Ерленбаеваны, Клариса Езенбеевна Енчинованы, Борис Михайлович Тадыровты, Артем Боромбаевич Енчиновты, Торук Енчиновты, Исаак Давыдович Саблаковты (јада калган, оныҥ ордына балдары келген) кайралдаган.

Кӱрее-куучында бойыныҥ эске алыныштарыла Виктор Кертикович ӱлешти. Ол тӧрӧл газетле јаштаҥ ала јуук колбу тудуп, студент тужында стенгазет чыгарып, крайга барып, баштапкы јер алып, ишке киргенин эске алды. Алдында собкор болуп иштеген Василий Манышев (Белтир), Иженер Бокович Мундусов (Кӧкӧрӱ), Сергей Иванович Катучинов (Курай) керегинде јылу сӧстӧр айтты. Тургуза ӧйдӧ бичинип, кычырып турган балдар кӧп болгонын темдектеп, «Бичиктерди сӱӱчилер» деген ӧмӧликти тӧзӧӧри јанынаҥ шӱӱлтезин айтты.

«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ 100 јылдыгына учурлалган чӧрчӧктӧрдиҥ «Куулгазын каалга» деген кӧрӱ-маргаанында турушкан Демид Саблаковко, «Јакшыга экелген учурал» деген јуруктардыҥ кӧрӱ маргаанында турушкан Дарина Чуновага дипломдор ло сыйлар табыштырылган. Мынаҥ кӧргӧндӧ, эҥ јаан байлык — алтай тилин билгени.
Редакцияныҥ ишчилери анайда ок ижи-тожын ак-чек бӱдӱрип турган почтальондор Солунай Робертовна Тадырованы (Бельтир), Инна Сергеевна Ельдепованы (Курай), Айдана Сергеевна Шанданованы (Мукур-Таркаты), Снежана Дмитриевна Адыкинованы (Чаган-Узун) дипломдорло, сыйларла кайралдагандар.

Туштажуда Алена Григорьевна Чунованыҥ айтканыла, баланыҥ алтай тилин билери эмезе билбези кажы ла кижидеҥ, ада-энедеҥ камаанду. Оныҥ ӱӱрезиниҥ билези Новосибирскте 20 јылга јуук јадат. Эки уулчагы орус садикке јӱрӱп, орус школдо ӱренген де болзо, алтайлап сӱреен јакшы куучындап јат. Мында энези камаанын јетирген. Ол айлында балдарга «кем орус сӧс айдар, ол карманга акча албас» деп ээжи тургускан.

Бу тузалу эп-сӱмени кажы ла ада-эне билезинде тузаланза, айса болзо, балдар алтай тилиле јайым куучындай берер деп ижемји бар.

Кӱрее-куучында келген улус ӧҥзӱре сурактарын айдып, акту кӱӱнинеҥ кӱӱнземелдерин айтты. Бис ончозын ајаруга алып, јанчыкка салдыс. Келер ӧйдӧ колбуларыс мындый ла бек болор деп иженедис.

Тергеебистиҥ эҥ ыраак аймактарына барган јол-јоругыста бисти јӧмӧгӧн најыларыс, спонсорлорыс «Алтайский Трактат» ООО-го (Тодошев Айас Анатольевич), таҥынаҥ аргачы Дедеев Айдыҥ Эдуардовичке, «Алтынсай» базаныҥ ээлери Александр Сергеевич ле Алтынсай Радиковна Белеековторго јаан быйанысты јетиредис.

Айару ЧЕКОНОВА
Евгений БУТУШЕВТИҤ фотојуругы