Алтайдын Чолмоны

«Jуртым дезе – ыжыла, jÿрекке öткöн ыжыла…»

21.06.2023

«Кажы ла алтай бичиичи jайалталу. Jе олордыҥ ортозынаҥ Эзендей Тоюшевти алза, оныҥ ÿни jаркынду, танылу. Алтай литературада оныҥ ÿлÿзи билдирлÿ, прозала бичиген бир канча чÿмдемелдери jонныҥ культуразында байлык энчи болуп артарында алаҥзу jок» – деп, нöкöриниҥ 60 jажына учурлай уткуулду бичимелинде jарлу бичиичи, кайчы ла фольклорист Т. Б. Шинжин jолду темдектеген.

Јаркынду бичиичи Эзендей Тоюшев зен jÿрген болзо, быjыл кичÿ изÿ айдыҥ 15-чи кÿнинде jерлештери оныҥ 85 jажын бийик кеминде темдектеер эди. Кайран бичиичи jÿрÿмнеҥ арай ла эрте, бойыныҥ 66 jажында ак чечектÿ алтайга jÿре берген. Jе андый да болзо, бисте, кычыраачыларда, Эзендей Кудачиновичтиҥ jерлештерине артыргыскан литературалык энчизи бар.

«Амыргынаҥ» – алтай литературага

Сергей деп орус атла келер öйдиҥ бичии-чизин адазыныҥ нöкöри Порфирий Щербаков адаган. Эзендей деп алтай атты карган адазы берген. Jаҥы бичинип баштаарда, ол Сергей деп бичиткен, jе кийнинде алтай литературага jараш алтай атту кирген.

Сергей баштамы школды Оҥдой аймактыҥ Саргол jуртында божоткон, оныҥ кийнинде Оҥдойдо ло областной национальный школдо ÿренген. Горно-Алтайсктагы пединститутта тÿÿки-филология факультетти божодып, алтай ла орус тилдиҥ, литератураныҥ ÿредÿчизиниҥ дипломын алган. Jе ол jажына сöслö иштеп, jолын журналистикада ла литературада тапкан.

Кожо бир факультетте ÿренген нöкöри Т. Б. Шинжинниҥ эске алынганыла, Эзендей Тоюшев ÿлгерлерин 5-чи класстаҥ ала бичип баштаган. Баштапкы jолдыктары jаҥжыкканы аайынча тöрöл «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте jарлалган эмей. Поэттиҥ бойыныҥ эске алынганыла, ол редакциядагы «Амыргы» деп литературалык кружокко jÿрген. «Бичинип тургандар редакцияда jуулыжып, чÿмдемелдерис аайынча кезе-jара тартыжатаныс. Оноҥ улам литература, искусство керегинде ачык-jарык куучын башталатан. Jÿрÿм jÿрÿм ле, jе оны чÿмдÿ сöстöрлö jурайтаны ойын эмес. Кыйгыдаҥ, кычырудаҥ, тегин калас калырууштаҥ айрылып, акты ак деп, караны кара деп айдарга ченешкенис» – деп, бичиичи 1998 jылда эске алынган эди.

Чындап «Кунугарга бербейт» деп баштапкы ÿлгерлериниҥ бирÿзи газеттиҥ литературалык бÿгинде јарлалган. Ондо — jерлештерине ле ороонына карузыганы, олорло оморкогоны ла кööрöгöни.

Сергей Кудачиновичтиҥ ÿлгерлери 1960 jылда «Jиит ÿндер» деп jуунтыга кирген. Оноҥ ло бери олор «Jаш ÿйе», «Амыргы ÿндÿ Алтай», «Алтайдыҥ тууларында», «Jылдыс» ла оноҥ до öскö альманахтарда ла jуунтыларда чыккан. Чÿмдемелдери 1962 jылда керек дезе кожоҥго салынган ÿлгерлердиҥ «Эстрадный jуунты» деп бичигине кирген.

Јажына кабайы – Тöрöли

Э. К. Тоюшевтиҥ баштапкы бичиги — И. Шинжинле кожо белетеген «Бис келдибис» деп jуунтызы 1964 jылда кепке базылган. Ого Э. Тоюшевтиҥ он тогус ÿлгери кирген.

Бичиичиниҥ таҥынаҥ баштапкы бичиги 1969 јылда «Сындар» деп адалып чыккан. Бичикке јирме беш ÿлгер ле «Эзен ле Шаҥкы» деп тууjы кирген. Автордыҥ айтканыла, оныҥ орус тилге подстрочник кöчÿрмезин «Современник» издательстводогы совет поэзия аайынча редакцияныҥ јааны Вадим Кузнецов jылу уткуган.

Чындап, jуунтыныҥ адыла адалган «Сындар» деп тöс ÿлгери бичиичиниҥ орус тилге кöчÿрилген баштапкы ÿлгерлериниҥ бирÿзи болгон. Оны орус тилге Г. Володин кöчÿрген, бичимел «Алтайская правда» газетте 1965 jылда jарлалып, кийнинде орус тилле чыккан «Октябрь в нашей песне» деп jуунтыга кирген.

Кöчÿрмелер керегинде айтсабыс, Э. Тою-шевтиҥ ÿлгерлерин орус тилге И. Фоняков, Г. Володин, Г. Панов ло А. Эдоков кöчÿргендер. Бир öйдö алтай бичиичиниҥ чÿмдемелиле «Алтайская правда» (1965), «Молодёжь Алтая» (1969), «Хутугу улус», «Уот-Чечек» (1971, Якутск), «Литературный Казахстан» (1972, Алма-Ата), «Ленин чолы» (1972, Абакан), «Тау гули» (1979, Монголия) газет-журналдардыҥ кычыраачылары танышкан.

Тöрöл jерин ÿлгерчи «киним кескен алтай – jебрен jер», «туулган jерим кеен ле улу», öскӧн, чыдаган бай кабай / öлзö, jадатан кабай» деп эркелеткен айасту айдат.

Меестер маҥырзып jытанган,
Jарлар jаарзып куйулган.
Jуртым дезе – ыжыла,
Jÿрекке öткöн ыжыла…

Лирический геройдыҥ айтканыла, тöрöл jери ого, керек дезе, кöзи болгон.

Кöзимниҥ алдына
Кайкамчылу телекей ачылган:
Бойыныҥ кöлдöриле,
Öҥдöриле,
Öдÿмиле,
Кöбöлöктöр талбаҥ кайнаган.

1971 jылда чыккан «Сымылтыныҥ толкулары» деп jуунтызы ажыра Сергей Кудачиновичтиҥ прозаик jайалтазы ачылган. Бу бичикке «Истер» ле «Сымылтыныҥ толкулары» деп повестьтери ле «Кара-бöкö лö Кару», «Кечÿ» деп куучындары кирген. Чӱмдемелдерде Саргол, Сымылты ла Кÿзÿр деп jерлер кöргÿзилет. Тöс геройлор – jербойыныҥ эл-jоны, олордыҥ уур-кÿчтери ле jедимдери, аҥчылардыҥ jÿрÿми. «Кара-бöкö лö Кару» деп куучында автор трактор керегинде бичиген.

Бичиичиниҥ эрмеги jымжак, эптÿ, ол сенле коштойыҥда ла отурган кижи чилеп куучындажып тургандый. Кезик чÿмдемелдерде jараш, jербойыныҥ сöстöри учурайт: сырлууш, кöмööлдöр, комдор, комдолып, ÿжелген, чöрööндöр, шуушайган.

«Оны кичинектеҥ ала Кайыҥчыныҥ, Сымылтыныҥ кийик ле jараш ар-бÿткени курчаган. Мында улустыҥ су-алтай тили, jебрентик кеен кеп-куучыны, сооjыҥдары, чöрчöктöри, тÿÿкилик куучындары кöгÿске саҥ башка куулгазынду санаалар эбелткен. Олор, байла, уулчакка ÿлгерлер баштап бичиириниҥ jолын ырымдап берген» – деп, Таныспай Боксурович бичиген эди.

«Одын-суулу Алтай»

Кожоҥдор jанынаҥ айтсабыс, Сергей Кудачиновчтиҥ ÿлгерлерине кÿÿлерди Владимир Хохолков («Одын-суулу Алтай»), «Чибичек», «Салымы башка телекей», «Малчыныҥ байрамы»), Александр Тозыяков («Сакылта», «Чечек»), Борис Шульгин («Айрылыш») чÿмдегендер. Кийнинде В. Хохолковтыҥ кÿÿлерине аранжировканы Александр Трифонов эткен, Игорь Толмашов кожоҥдогон.

Калыктыҥ сÿÿген кожоҥы болуп калган «Одын-суулу Алтай» деп ÿлгер кожоҥ болуп jарлалганы, колго-бутка канайып турганы керегинде композитор В. Хохолков 2004 jылда jылу эске алынган.

Кöрöр болзо, бу кожоҥло баштапкы катап сценага Горно-Алтайсктагы пединституттыҥ тÿÿки-филологиялык факультединде тöзöлгöн художественный самодеятельностьтыҥ алтай хорыныҥ старостазы Зоя Тонтокова чыккан. «Бу кожоҥды бис албатыныҥ jайаандыгыныҥ бастырасоюз фестивалинде (Новосибирскте) кожоҥдойло, лауреаттар болгоныс. Соҥында радионыҥ фонотеказына бичиткенис. Зоя оны Бийсктеги кÿÿлик училищезиниҥ оркестриле (дирижеры С. М. Ким болгон) кожоҥдогон».

«Бистиҥ кожоҥдорыс кöп jуунтыларга кирген, олорды кайда ла кожоҥдоп jадылар. Кезикте редакторлордыҥ бурузыла авторлорды булгап та салгылайт – деп, кÿÿ чÿмдеечи ачуурканган эди. – Темдектезе, «Праздник чабана» деп jуунтыда «Айдыҥ тÿнде» деп кожоҥныҥ авторлоры Сергей ле мен болгоныс. Jуунтыда айдылганыла, авторлоры В. Качканаков ло А.Тозыяков болуп калган. Онойдо ок «Кем болотон ол?» деп кожоҥныҥ кÿÿзин база А Тозыяковко бичип салгандар».
Эзендей Кудачинович, кöп алтай бичиичилер чилеп ок, баштапкы jолдыктарын јарлаарын тöрöл алтай газединеҥ баштаган ла кийнинде ондо культураныҥ ла санаттыҥ бöлÿгинде иштеген.

Эзендей Кудачинович ак-jарыктаҥ 2004 jылдыҥ сыраҥай ла бажында, чаган айдыҥ 5-чи кÿнинде барган. Ол алтай литературага jаан jылыйту болгон, jе оныҥ jаркынду ÿлгерлери ле куучындары кычыраачылар ортодо сÿÿген бичимелдер болуп jÿрет ле алтай литератураны кееркедет ле байыдат.

Айару Тохтонова
Фотоjуруктар билелик кöмзöдöҥ алынган