Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

«Је јакшылар, бис Слерди узак сакыганыс…»

07.09.2023

Телекей ичинде кӧп тоолу улус Алтайыска келип, бойыныҥ јайалталарын ачат. Кандый да учуралдарда ондый ачылталар јерлештеристиҥ јӧмӧлтӧзиле болот…
Бӱгӱнги бичимелис јайалталу јурукчы Саян ТОПОЕВ керегинде.

Саян Хакас Республиканыҥ Аскизский районыныҥ Верхняя Тея јуртында чыккан. Бу тайга-таштыҥ ӧзӧгинде турган оогош јуртты картадаҥ кӧрзӧ, бистиҥ Улаган аймактыҥ гран-кыйуларына јуук. Оныҥ школ ӧйи Боградский школ-интернатта ӧткӧн. Кийнинеҥ Абаканда 45-чи таҥмалу ПТУ-да тудум иштерге ӱренген. Оны ӱренип божодоло, черӱге барган. Саян черӱчил молјузын Красноярсктыҥ јанында јуучыл милицияныҥ черӱзинде бӱдӱрген. Оныҥ да учун черӱниҥ кийнинеҥ милицияга ишке кирген. Озо баштап патрульный службада, оноҥ каршучылдар тудар группаныҥ оперативный взводында иштеген. Мынайып 2016 јылга јетире иштейле, иштеҥ чыккан.

Саян Топоев оогоштоҥ ала спортло тазыктырынган эмтир. 1996 јылда Абаканда Олимпийский резервтиҥ школына кирип, грек-рим кӱрешле тазыктырынып, спорттыҥ узына јединген. Хакас Республиканыҥ, Бастырароссиялык маргаандардыҥ кӧп катап јеҥӱчили, призеры болгон. Ийделӱ структуралардыҥ «Динамо» обществозына киретен. Анда самболо, колдомдожып согужарыла, јуучыл самболо маргаандарда база турушкан. Грек-рим кӱрешле Хакасияныҥ јуунты командазына кирген. Спортло тазыктырынганы јӱрӱминде уур-кӱчтерди јеҥип чыгарына јаантайын болужатан.

Саян студент ӧйинде Эмиль Теркишевле танышкан. Јерлежис ол тушта Абаканда кӱӱлик колледжте ӱренген. Ол тушта Саян баштапкы катап Эмильдиҥ кайын уккан. Оныҥ «Аттар», кийнинеҥ «Баатырдыҥ сӧзи» деген кожоҥдорын угуп, Саянныҥ кӧгӱс-кӧрӱми ачылган деп айдарга јараар. Эмиль кайлап турарда, Саянныҥ кӧзине байа аттар, баатырлар кӧрӱнип баштаган. Удабай ла ол кӧзине кӧрӱнгенин јурап баштаган, тегин карандашла, шариковый ручкала. Бир кезек ӧйдӧҥ бу јаҥы јилбӱзи там тыҥыган. Эмильде јаҥы кожоҥдор чыкканда, Саян олорды угуп, јурайтан. Ол тушта Саян алтай тилди чек оҥдобойтон. Је андый да болзо, нӧкӧриниҥ кожоҥдогоны кӧзине бастыра кӧрӱнетен.

Јурап турган баатырларды, аттарды, ӧскӧ дӧ аҥ-кушты тӱш те јеринде кӧрӧтӧн.

Баштап тарый Саянныҥ мындый јуруктар јурап турганын јуук улузынаҥ ӧскӧ кем де билбес болгон. Ол јураган јуруктарын айылда ла тудатан. Канча ӧй ӧткӧн соҥында, ого Эмиль айылдап келген эмтир. Эмиль столдо јаткан јуруктарды кӧрӧлӧ: «Бу јуруктарды кем јурайт не?» — деп сураган. Саян: «Мен» — деерде, «Канай сен, сен милиционер эмезиҥ бе?» — деп, нӧкӧри кайкайла: «Бу јуруктар мениҥ не керегинде кожоҥдоп турганыма келижип турган јуруктар турбай» — деген. «Олорды сениҥ кожоҥдорыҥды угала јурап баштагам» — деерде, «Јуруктарды алаларга јараар ба? Оноҥ экелип берерим» — деген. Саян јӧбин берген.

— Эмиль јуруктарымды алган соҥында, мен керегинде бастыра Хакасия билер боло берген. Удабай мени телеберилтелерге, радиого, газеттерге кычырып баштагандар. Сакыбаган јанынаҥ јайаан улусла таныжып баштагам. Баштапкы андый улус ол кӱӱлик ойноткылар эдип турган устардаҥ топшуурлар эдип турган П. Я. Топоев ле чаткан эдип турган С. Т. Чопков болгон — деп, Саян куучындайт.

Ол тушта Саян оныла не болуп турганын оҥдобой до турган. Бир кӱн оны Литераторлордыҥ туразына кычыргандар. Анда Бичиичилер бирлигиниҥ јааны ба, бир ӱй кижи: «Је јакшылар, бис Слерди узак сакыганыс» — деген. Оноҥ ол мынайда айткан: «Хакасияныҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Тодыков эзен болордо, «мен јӱре берзем, ордыма јиит уул келер, ол мениҥ јолымды улалтар» деп айткан». Владимир Тодыков графикала јурайтан јарлу јурукчы болгон эмтир. Саян: «Айса болзо, ол јиит кижи мен эмезим, ӧскӧ кижи болор бо?» — деп айдарда, байа ӱй кижи: «Јок, ол сен» — деген.

— Таадамныҥ адазы эзен болордо, турлуда ла јадатан. Бир катап мени ада-энем тоолу кӱнге турлуда артыргызып, бойлоры керектериле јӱре берген. Таадамныҥ адазы эмеш оорый берген тужы. Мен 3-4 јашту болгон ошкожым. Ол орус тилди чек билбейтен. Туку Ленинградтаҥ билимчилер келип, кӧчӱреечилер ажыра оноҥ јӱрӱми керегинде јетирӱлер алатан. Карганак чатканла ойнойтон. Бир кӱн мени чатканга јууктада отургызып ойноп баштаган. Мен ол кӱӱни угуп оту-рала, уча бергемдий билдирген. Тайганыҥ ӱстиле учуп барадала, агаш-таштыҥ јаражын кӧрӱп тургам. Сабарларым агаштардыҥ баштарына тийип тургандый билдирген. Ол учурал эмдиге санаамда арткан. Айса болзо, ол тушта таадамныҥ адазы кандый да јайалтаны мениҥ кӧксиме салган. Кийнинеҥ Эмиль Теркишев ол јайалтаны ойгоскон болор — деп, Саян айдат.

«Мен баатырларды, олордыҥ кийген кебин, јыдаларын, ӱлдӱлерин, куйактарын бойым ла јурап барадарым. Кӱӱни угуп оту-рала, карандашты чаазынга тийгизип ле ийзем, јурай бередим. Колым бойы ла јурайт. Чийӱлерди тартып ла турганчам, баатырдыҥ сомы, сӱр-кебери чыгып келет. Канайып онойдо болуп турганын бойым да кайкайдым. Кезикте эртен тура јуранып баштайла, эҥирге јетире отурып каладым. Јуранып отурганча, тӱш канай ӧдӧ бергенин билбей де каладым. Транска јӱре берип тургамдый. Озо баштап андый учуралдар болгондо, чек кайкап туратам. База бир кезек ӧйдӧҥ байа баатырларды тӱш јеримде кӧрӱп баштагам. Олор меге јурукчыга чылап баштанар: «Ол баатырды јуразаҥ» — деп. Колыма табарып ийгилеер. Баштапкы эш-нӧкӧримле кожо јадарымда, јаҥы јураган јуруктарымды айлыбыстыҥ кыптарыныҥ бирӱзинде тургузып салгам. Ол эш-нӧкӧрим бойы јарлу спортчы, кудайга, ээлерге бӱтпес кижи. Бир катап тӱнде эжим турала, байагы кып ажыра кухнядӧӧн суу ичерге барган эмтир. Айдыҥ болгон бо кандый, сууны ичеле, кайра келип јатса, ол јуруктар турган кыпта кӧлӧткӧлӧр кӧрӱнип, аттардыҥ киштежи, ӱлдӱ-јыданыҥ табыжы угулган. Коркышту коркыган эди.

Тӱжимде атту баатыр кайыр кайага чыгып бараткан деп кӧргӧм. Адыныҥ туйгактары-ныҥ алдынаҥ таштар тоолонып тӱжӱп турган. Кандый да ӱн бу бистиҥ мындый да баатырыс деп адын адайла, сен оны јура деп айткан. Мен оны јурагам, је ол јурук бойыма јарабайт. База катап ченеерим деп сананадым» — деп, Саян Топоев солун куучынын улалткан.

Ары јанынаҥ јурукчы болуп калган уулла мындый учуралдар башталганынаҥ ала ол кайда да тӧрт јӱс кире јурук јурап салган. Олордыҥ кезиги эмди бичиичи улустыҥ бичиктерин кееркедет. Баштапкы андый бичик — Эмиль Теркишевтиҥ кожоҥдоры јарлалган бичик болгон. Кийнинеҥ Эмиль: «Бичикти алган улус кожоҥдорымныҥ сӧстӧрин кычырбай, јаҥыс ла сениҥ јуруктарыҥды кӧрӧт» — деп, каткырып айткан. Саянныҥ јуруктары анайда ок Якутияда, Москвада, Башкортостанда, Казахстанда ла Узбекистанда чыккан бичиктерди кееркеткен. «Казахстанда чыккан бичикке тӧртӧн кире јуругым кирген. Ол бичиктиҥ јӱк ле баштапкы бӧлӱги кепке базылган. Эмди јети бӧлӱги чыгар. Бастыразында ла мениҥ јуруктарым болор» — деп, Саян айткан. Оныҥ Германиядӧӧн, Франциядӧӧн барган иштери бар. Олор Канныда ла Парижте кӧрӱлерде тургузылган болгон. Лондондо ӧткӧн «Окно в Россию» деген кӧрӱде туружып, јурукчы экинчи јер алган эди. 2017 јылда Шымкент калада «Тюрксойдыҥ» сыйын база алган. 2018 јылда Кипрде ӧткӧн албатылар ортодогы форумда, кийнинеҥ ӧскӧ дӧ кӧрӱлерде турушкан. США-да Вирджиния штатта јадып турган кыргыз ӱй кижиниҥ сураганыла јуруктар јураган.

2020 јылда Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Саян Топоевтиҥ јуруктарыныҥ кӧрӱзи ӧдӧр керек болгон. Ого белетеништӱ иштер башталар тушта коронавирус деген неме табылган. Мынаҥ улам јерлештеристи Саянныҥ јуруктарыла таныштырар арга келишпеген. Андый да болзо, оныҥ јуруктарын соцсетьтердеҥ кӧрӧр арга бар.

Бир канча ӧй кайра јерлежис А. М. Якоякова Саянга колбуга чыгып, кӧрӱни «АМЗА» агропаркта ӧткӱректер деген баштаҥкай эткен. Анайып, бу кӧрӱниҥ ачылтазы ӧткӧн лӧ ол сыгын айга јетире иштеген. Сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде оныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы ӧткӧн. Јурукчы ээчий кӧрӱзин Горно-Алтайскта ӧткӱрер кӱӱндӱ.

Саян Топоев јурукчыныҥ аҥылу ӱредӱзин албаган, ары јанынаҥ јайалталу. «Меге бир кижи «сеге јурукчыныҥ ӱредӱзин алар керек» деген. Экинчи кижи «слер оны ӱретсеер, ӱреп саларар. Канайда јурап турган, онойдо ло јуразын. Бойыныҥ аҥылузы болзын» деп айткан. Хакас Республиканыҥ нерелӱ јурукчыларыныҥ бирӱзи: «Сениҥ јуруктарыҥ сеге кайдаҥ да берилет. Је олорды јурап тура, јуранарыныҥ јажыттарына ӱредип турган билгирлерди тузалан. Темдектезе, ол ло кыймыгуны канайда јурайтанын. Керектӱ литератураны кычыр» — деп айткан. Оныҥ да учун јуранары аайынча кӧп литература кычырадым» — деп, ол айдат.

Тургуза ӧйдӧ Саян билезиле Южно-Сахалинск калада јадып иштейт. Оныҥ экинчи эш-нӧкӧри Алтайдаҥ. Бир кезек ӧйдӧҥ Алтайга келип јадар санаалу. Бери кӧчкӧн соҥында, Кыргызстандӧӧн эмезе Узбекистандӧӧн барып, андагы јурукчы нӧкӧрлӧриле кожо јуранар кӱӱндӱ. Олордоҥ будыкла јуранарына ӱренер кӱӱни бар.

«Бу јолло барып јаткам да, јуранарым. Кӧзиме баатырлардыҥ сомдоры эмдиге кӧрӱнет. Кандый иштер эдерим деген санаа-шӱӱлтелер јаантайын кӱйбӱредет. Мынаҥ ары кандый бир маргаандарды, ӧскӧ дӧ керек-јарактарды јарандырарында, олорды јуруктарымла кееркедеринде туружар деген санаалар бар» — деп, Саян айтты.

Јайалталу јурукчыга јайаан ижи оноҥ до ары элбеп барзын деген кӱӱнземелдер айдары артат.

Кырчын ЯШЕВ
Саян ТОПОЕВТИҤ јуруктары

ТОП

Положение о конкурсе стихов собственного сочинения, посвященном 20-летию молодежного приложения «Јылдыстык» газеты «Алтайдыҥ Чолмоны», «Јайым толкулар» («Вольные волны»)

УТВЕРЖДАЮ Приказом главного редактора АУ РА «Редакция газеты «Алтайдын Чолмоны» от 12.01.2023 №6 __________ Триянова С.В.    Положение о конкурсе стихов собственного сочинения, посвященном 20-летию молодежного приложения «Јылдыстык» газеты «Алтайдыҥ Чолмоны», «Јайым толкулар» («Вольные волны») Общие положения Положение определяет условия, основы организации и порядок проведения конкурса, посвященного 20-летию приложения «Јылдыстык» республиканской массовой газеты «Алтайдыҥ Чолмоны».

Малдыҥ сӧӧк-тайагыла тудуш јаҥдар

Кыптунак Малды сойгон кийнинде эҥ ле озо этле кожо кыптунакты кайнадар учурлу. Јаак Эки јаакты айрыйла, бирӱзин тургуза ла кайнадар. Оноҥ башка эки јаак јадала, «арткан этти јип салар». Ол тушта этти јизе, курсакка бодолбос. (К. И. Санин) Кары Карыны энедеҥ јаҥыс бӱткен кижи јарбас керегинде албатыда чӱм-јаҥ бар. Оныла колбулу мындый кеп-куучын арткан: «Бир

Јаҥарыс бистиҥ Алтайга јаҥыланзын

Јаҥы Койон јылдыҥ бажында телеҥит јаҥарыс коштойындагы Алтай крайда профессионал студияда јыҥыраганын интернетле «нӧкӧрлӧжип» турган улус уккан-кӧргӧн лӧ болбой. Оны кӧргӧн кижиниҥ база ла катап «Улаган тыҥ!» деп, кӧксине чабынар кӱӱни келер. Бу узак јолды кӱчсинбей, Улаган аймактыҥ кеендикти, узанышты ла спорттыҥ албаты бӱдӱмдерин элбедер тӧс јериндиҥ башкараачызы Мерген Тельденовко, Алтай Республиканыҥ ат-нерелӱ артисттери Марина