Алтайдын Чолмоны

Амадулу алтайы – кӧгӱзисте

21.12.2023

Кандый ла кижи бу јӱрӱмнеҥ барганда, оныҥ бала-барказы, эткен ижи, јуук улузыныҥ, најы-нӧкӧрлӧриниҥ ол керегинде эземи артат. Јаан ЈУРУКЧЫ (бу сӧслӧ мен јаҥыс та јуранган улусты эмес, је сӧс, кӱӱ ле јайаандыктыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдеринде иштеген устарды адайдым) бойыныҥ кийнинде чӱмдеген, јайаган телекейин артырат. Јажый Тогочоеваныҥ биске артырган Алтайында кӧк-чаҥкыр туулардыҥ ӱстинде Ай-Кӱн чалыйт, јажарган јалаҥдарында мал-аш јӱрет. Албаты-јоны талкан-кӧчӧзин согуп, той-јыргалын ӧткӱрип, бала-барказын чыдадат. Ӧрӧ турган Јайааны, бу ак-јарыктаҥ ырааган ада-ӧбӧкӧлӧри олорды корып јӱрет…

Алтай Республиканыҥ албаты узы Јажый Јаҥарчыновна Тогочоева калыктыҥ узанар кеендигинде кӧп јаҥы ууламјыларды баштаган ла ачкан кижи. Ол 1990 јылдарда Женевада калыктар ортодо ӧткӧн кӧрӱниҥ туружаачызы, 2007 јылда Москвада ӧткӧн текшироссиялык кӧрӱниҥ јеҥӱчили, башка-башка ороондордыҥ устары турушкан «Хранители традиций» (2008 јыл), «Северная цивилизация» (2009), «Традиции и современность в искусстве народных художественных промыслов и ремесел Крайнего Севера, Дальнего Востока и Сибири» (2013) кӧрӱлердиҥ лауреады. Јажый Тогочоеваныҥ иштери бӱгӱн Алтай Республиканыҥ музейинде, Горно-Алтайскта саду-кӧрӱниҥ «Энчи» деген тӧс јеринде, таҥынаҥ улуста бар, анайда ок олор јер-телекейдиҥ башка-башка ороондорына – Турция, Америка, Швейцария, Швеция, Польша јаар таҥынаҥ улустыҥ јуунтыларына садылып барган.

«Јажый Тогочоеваныҥ иштери Алтай Республиканыҥ Эл музейиниҥ «Алтай этнография» кӧрӱзинде тургузылган. Олор биске келген улусты алтай калыктыҥ јадын-јӱрӱмиле, чӱм-јаҥдарыла, телекейге кӧгӱс-кӧрӱмиле таныштырат. Бу иштердиҥ кажызы ла таҥынаҥ тереҥ учурлу ла бой-бойыла колбулу… Мындый иштерди јӱк калыктыҥ ӧзӧгинде чыдап ӧскӧн, чӱмин-јаҥын јаштаҥ ала билер, оҥдогон кижи бӱдӱрип чыгар аргалу» – деп, этнограф, тӱӱки билимдердиҥ кандидады Вера Кыдыева айдат.

«Бис јаан калаларда ӱренип, Горно-Алтайскта иштеп баштаарыста, ороонныҥ јаказында јаткан ас тоолу алтай калык культуразын кӧдӱрип-ӧскӱрип болор бо деген чӧкӧмӧлдӱ кӱӱн-санаалар јииттер де ортодо ас эмес айдылатан. Бу 1960-чы јылдардыҥ учы ӧй. Јажый мынайда айтканыла бир де јӧпсинбейтен. Оныҥ кандый да кӱч ӧйлӧрдӧ эткен иштери јаркынду, јараш, кӧргӧн кижиге карузыган кӱӱн, сӱӱнчи сыйлайтан – деп, школдоҥ ала оныла таныш, бастыра јӱрӱминде најылажып јӱрген ӱӱрелериниҥ бирӱзи Тамара Николаевна Муканова-Мендошева куучындаган. – Ол јуранарын јаштаҥ ала сӱӱген. Ооогошто, Јолоныҥ школында ӱренип турарда, јураган бир јуругы санаама кирет. Јаан куш, оныҥ ӱстинде кичинек ӱчтолуктар, тӧрттолуктар… – «Бу не?» – деп, ол толуктарды сураарымда, – «Мениҥ Кайырлыгым» – деп айткан эди».

Бу куучынды угуп, Јажый Јаҥарчыновнала танышканым санаама кирген. Ол кекпейек сӧӧктӧрдӧҥ, агаштаҥ наадайлар эдип баштаган ла бу керегинде бичиирге мен каланыҥ Байат кобызында айлына баргам. Бу 1991 јыл. Куучын ортодо Јажый альбомныҥ јаан листтеринде алтай улустыҥ кеп-кийимин јураган ӧҥдӱ јуруктарды кӧргӱскен. Бу кептиҥ куулгазындый јаражын кайкап, оны јӱк каан-бий улус јакыдып кӧктӧдӧр лӧ кийер болбой деп айткам. Мындый килиҥ-торконы, солоҥыдый учуктарды бис кӧрӧрдӧ кӧрбӧгӧнис ине.

Канча айларга улус ишјалын албай турган, кӱнӱҥги јиир курсагын, кийер кийимин сананган ӧй. «Алтай улус јаш балдар ошкош, сӱрекей бӱдӱҥкей, ачык. Революцияла кожо јаҥы, ырысту јӱрӱм келгенине акту јӱрегинеҥ бӱдӱп, озогызын чачар кычыруны чике оҥдоп, оны бӱдӱрип јӱрген ине. Эмдиги келин-кечкиндердиҥ ойын-концерттерде кийип турган чегедектерин кӧрзӧҥ, Јаҥы јылдыҥ байрамына кийген карнавал-костюмдар ошкош… Бистиҥ кажы ла кеп-кийимис – таҥынаҥ јайаан иш, кӧктӧнӧтӧн машинкалар, эки-ӱч кӧкчи болгон болзо, бу ишти баштаар эдим» – деп куучындаган эди. Сӧс келижерде, мениҥ баштапкы чегедегимди Јажый Јаҥарчыновна кӧктӧп берген ле мен оны ишке де, байрамдарга да јаантайын кийип јӱретем. Калада чегедекти тегин кеп чилеп кийген баштапкы келиндердиҥ бирӱзи болгоным Јажый Јаҥарчыновнаныҥ шылтузы. Бу чегедектӱ интервью алып отурган фото до бар. Кийнинде ого платьезин де кӧктӧгӧн. .Је, јиит кижи, ол элбек јайым кепти бир-эки ле катап кийген болорым. Ол кеп-кийим эмдиге мениҥ кайырчагымныҥ тӱбинде јадат.

Јажый Јаҥарчыновнаныҥ алтай кеп-кийимди јураган ол јуруктарын Мексиканыҥ кижизи 500 долларга садып алып апарганын кийнинде уккам. Американыҥ индеецтери јебрен ӧйлӧрдӧ бистиҥ јердеҥ, тӱштӱк Сибирьдеҥ барганын билимчилер эмди айдат. Айса болзо, ол мексиканец Јажыйдыҥ јуруктарында ӧзӧгине јуук, тӧрӧл нени де кӧргӧн болор бо?

База бир катап Јажый Јаҥарчыновнала кожо бис Инеген јурттаҥ Оҥдойго јетире бир кӧлӱкле келгенис. Ол сыйны Галина Тодуковага айылдап јӱрген эмтир. «Энем-адам малда иштеп, јайгыда ыраак турлуда јадатан. Мени, балдардыҥ јааны деп болбой, айдыҥ ичинде бир катап курсак-тамакка атту Кайырлык јаар ийер. Јолой малчылардыҥ база бир турлузында конуп алып, экинчи кӱнде јуртка једерим ле кулур-эшти, јакыган не-немени алып, онойдо ло јанарым. Оогош кызычакты тайга-ташла јаҥыскан јорукка ийерге эне-адам да јалтанбас, мен де коркыбазым, карын да јилбилӱ болгон…» – деп, ол куучындаганы санаада арткан. Малчы-койчылардыҥ ол ӧйдӧги јӱрӱмин сананза, олордыҥ јадын-јӱрӱмин кем кичееген деп. Бойына ла балдарына керектӱ ӧдӱк-тонын бойы кӧктӧп, јаҥжыккан курсак-тамагын бойы белетеп јӱрген улус ине. Калыгыныҥ јадын-јӱрӱмин билери ле баалаары, байла, ол ӧйлӧрдӧҥ, јаш тужынаҥ, энезиниҥ јайаанынаҥ ла иштеҥкейинеҥ.

Јажый Јаҥарчыновнаныҥ «Той» деп адалган сӱрекей јараш панно-кебизи бар. Сыйны Галина Јаҥарчыновнаныҥ куучындаганыла, оныҥ уулы кижи аларда, јииттердиҥ тойго кеп-кийимин эјези кӧктӧгӧн. Бу панноны эбире казан аскан, тойлогон, ойногон улустыҥ элес јуруктары шабылап ла ӱркенелеп кееркедилген, олордыҥ кыймыгынаҥ бу кижи кем болгонын кийнинде јербойыныҥ улузы танып туратан. Бир мындый ишти белетеерге јарым јыл кире ӧй керек деп, Јажый Јаҥарчыновнаныҥ айтканы арткан. Ол ӱйе-сӧӧктиҥ полиартрит оорузыла оорып, сыстаган-тишкен сабарларыла ийнени канайда тудуп, јурукты шабылап кӧктӧгӧнин, ӱркене јинјилерди ого тискенин сананза, бу кижиниҥ чыдузын айдар сӧс тӧ табылбайт.

Новосибирскте архитектурно-строительный институтка ӱренип барар шӱӱлтени, јуранарга сӱӱген кызычакты кӧрӱп, областьтыҥ национальный школыныҥ директоры В. К. Плакас айткан болтыр. Јуранар баштамы ӱредӱ јок кыска бу вузта ӱренерге баштапкы ӧйдӧ јеҥил эмес болгон, ого тӧс ӱредӱзиле коштой јуранарыныҥ тӧзӧлгӧзин ӧдӧр ӱзеери курстарга јӱрерге келишкен. Горно-Алтайск каланыҥ эмдиги башкартузыныҥ иштеген туразын эки кат турадаҥ тӧрт кат эдип тудар ӱлекер иштерди Јажый Тогочоева бӱдӱргенин ол ӧйдӧ кожо иштеген Тамара Васильевна Максарова куучындаган. Эмдиги Коммунистический проспектте јолды јакалай кайыҥдар ла чибилер отургызар шӱӱлте Јажый Тогочоеваныҥ болгонын Нина Игнатьевна Шатинова эске алган. Ол ӧйлӧрдӧҥ санаада арткан база бир ӱлекер – республикада Умай-Энениҥ ӧргӧӧзи. Мен ол ӱлекерди кӧргӧним санаама кирет. Оны белетееринде Јажый Тогочоева турушкан ла бу тудум бӱтпей артып калган. Чаазындары эмди та бар, та јок – билбезим.

Јажый Јаҥарчыновнаныҥ анчада ла учурлу јайаан иштери эки-јаҥыс сӧслӧ кыска адалат: «От-очок», «Ӱргӱлјиктиҥ јаҥылгазы», «Ӱйедеҥ ӱйеге», «Сары бӱр», «Чактаҥ чакка айлан ийигим». Је ол кыска сӧстӧрдиҥ кийнинде калыктыҥ бӱткӱл јӱрӱми, кылык-јаҥы, философиялык кӧрӱми, јӱре берген ада-ӧбӧкӧлӧриле, ак-айасла тудуш колбузы.

«Јажыйдыҥ иштерин алтай кажы ла кижи танып ла оҥдоп, бойын оныҥ ичинеҥ кӧрӱп тургандый. Бистиҥ ӧзӧк-буурыска тийген, санаа-кӧгӱзисти ойгоскон јуруктар. Калыгыста мыны шиҥдеген, јартаган ла јетирген искусствовед шиҥжӱчилер јок болгоны ачу. Нениҥ учун дезе кандый ла јаан јайалтаны — јаҥызын, ачылтазын, учурын улуска јартаар керек…» – бу Лидия Санашевна Туюнчекованыҥ айтканы.

Јажый Јаҥарчыновна сӱрекей јараш чырай-кеберлӱ, тӧп лӧ јымжак кылык-јаҥду, јажына мак-јардаҥ ыраак турган кижи болгон. Јаштаҥ ала најыларына чындык јӱрген. Ижин-тожын бӱдӱрип, бала-барказын азыраган. Јӱрӱмниҥ кандый ла уур-кӱчтерин ӧткӱрип, Јайаан берген јайалтазын бӱдӱрип чыккан. Бӱгӱн республикада иштеген албатыныҥ кӧп устарыныҥ јайаан јолын ижиле ачып, бу јолго кӧндӱктирген.

Јаҥар айдыҥ 25-чи кӱнинде Јажый Јаҥарчыновна Тогочоеваныҥ корогонынаҥ 40 кӱни болор. Оныҥ бу јарыктаҥ ыраап барар ӧйинде бис Слерге карузыган кӱӱнисти, бӱдӱрген ижигер учун быйанысты айдып турубыс. Слердиҥ јайаган телекейигер ӱйелерди ӧдӱп, амаду Алтай болуп артар…

Кӧмӱрчи ПЕТЕШЕВА