Алтайдын Чолмоны

Бистиҥ энчи-байлыгыс

15.02.2024

Бу јаан учурлу байрамды мен баштап ла оогош тужымда Эре-Чуйда ада-энем ле олордоҥ јаан улус ӧткӱрип турганынаҥ кӧргӧм. Эмди Эре-Чуйдыҥ эл-јоны Јаҥы јылды — Чагааны чаган айда эмезе кочкор айда ай јаҥырза ӧткӱрет.

Бистиҥ ӧйдӧ баштапкы Чагаа-Байрам Эре-Чуйдыҥ бажында Кӧкӧрӱ јуртта ӧткӧн эди. Бу учурлу јаан байрамда атту-чуулу бичиичи-поэттер А.О. Адаров, Б.У. Укачин, билимчи К. . Укачина ла мен болгон эдис.

Јаан јашту ӧрӧкӧндӧрдиҥ айткан алкыжын угуп, чеберлеп јӱрер керек деп бодойдым. Ол тужында алкышчылар — П. Чоюнов, А.К. Константинов, К. Илюшев, С. Бойдоев, Б. Бойдоев, Н.С. Баданова, Ј.А. Михайлова, К.Е. Енчинова, К.А. Константинова ла оноҥ до ӧскӧлӧрин айдарга јараар. Оноҥ до башка јурттарда јайалталу алкышчылар, ойгор санаалу улус кӧп болгон.

Кӧкӧрӱ јуртта байрам ӧткӱрерине јаан јӧмӧлтӧзин Кош-Агаш аймактыҥ јаандары, культураныҥ ишчилери јетиргендер. Олор: колхозтыҥ председатели Н.А. Якпунов, јурт советтиҥ председатели М. Бадаков, школдыҥ директоры А.М. Суразова, музейдиҥ јааны К.А. Бидинов, культураныҥ ишчилери Д.Ю. Параева, С.К. Емедекова, ӱредӱчи-ветеран К.Е. Енчинова ла о.ӧ.

Байрамда солун-собурын суражар, «Ӧҥ, ӧҥ, ӧҥ чыккан, ӧҥгӱр чыккан» деп удур-дедир уткужар. Алкыш-быйан айдыжар. «Ырыс-кежиктӱ, су-кадык јӱрер. Алтай-Кудайаардаҥ курчулу, албатынаҥ алкышту јӱрӱгер» деп кӱӱнзеп алкаар.

Айлар айланыжып, јылдар јылыжып ӧдӧр. Алтай эл-јоныстыҥ јаҥжыгулу, јаркынду байрамы – Јаҥы јылды уткууры текши албатыныҥ байрамы болуп јат. Оныҥ да учун кажы ла алтай кижи ажындыра белетенип, айыл-јуртын арутап, сӱрее-чӧбин арчып, јаҥыдаҥ кеп-кийимин белетейт.

Алтай аш-курсагыныҥ бастыра бӱдӱмдерин тепшиге салып, айдыҥ јаҥызында саҥ салар, Алтай-Кудайына, айландыра турган ар-бӱткенге баштанып, алканып, байланып, мӱргӱӱл ӧткӱрер. Ак сӱдинеҥ ӱрӱстеп, аш-курсагынаҥ тамзыктап, озо ло баштап Алтайын алкаар. Оныҥ учурлу ла укаалу сӧстӧрин уксагар, кандый тереҥ шӱӱлтелӱ.

Ол алкышты айткан кижи — кӧп бала-барка азырап чыдаткан ӧрӧкӧн (мениҥ киндик-энем) Ыйда Саадаковна Баданова (кыс ӧбӧкӧзиле Ы.С. Чукова). Алтайын мынайда алкаганын уккан эдим:
Ак мӧҥкӱ бӧрӱктӱ,
Кара кӧчкӧ эдектӱ
Алтайыма баш болзын!
Ары кӧргӧн аҥкылдар,
Бери кӧргӧн мӧҥкӱлер!
Јылан бажы сойылды,
Јыл бажы эбирилди.
Эски јылыс элес этти,
Јаҥы јылыс јанып келди.

Јайа баспас јайлуларыс,
Кыйа баспас кыштуларыс.
Эбире турган арказы
Эмил сайлу кузукту,
Айландыра турган тайгазы
Алтын-мӧҥӱн јӧӧжӧлӱ
Алтай јерим!
Чӧӧк, Кайракон!

Колтыгарга коргодогоор,
Койныгарга сыгындыраар!
Тыму јолын туураладаар,
Јаман келзе јайладаар
Чӧӧк, Кайракон!

Алтай јерим, Кайракон!
Ару саҥыс,
Ак чачылгабыс!
Обоо јаны слердиҥ болзын,
Омок јӱрӱм бистиҥ болзын.
Чӧӧк, чӧӧк, Кайракон!

Таш очогыс маты болзын,
Талкан-кӱлис обоо болзын.
Тапкан-јӧӧгӧни тайга болзын.
Балкажыла байыткан,
Бай Алтайым!
Тобрагыла тойдырган,
Торко кептӱ Алтайым!

Тозылбайтан конок береер,
Торолобос азык береер
Чӧӧк, чӧӧк, Кайракон!

Текши Алтайын алкаганы
Аба-Јышта, Алтын-Кӧлдӧ
Ада-Каан деп ыйыгыс,
Алкыш сурап турубыс.

Кадын ичи – Јажыл Каан
Јаан алкышты сурайдыс.
Байлап бӱткен Чапты-Каан,
Баатыр кептӱ Бай-Ӱлген
Бастыра алкыш сурайдыс.
Эре-Чуйда сӱмерлер
Эптӱ-сӱме сурайдыс.
Аркыт ичи ару Алтай
Алкыжысты сурайдыс.

Кадын бажы – Кӱркӱре,
Каракол бажы – Ӱч-Сӱмер,
Короты бажы – Јал-Мӧҥкӱ
Јаан алкышты сурайдыс.

Угы-тӧзи Бай-Ӱлген,
Бабырган ла Эн-Учук
Быйанаарды јетиреер,
Баш ла болзын Алтайыс!
Айлу-кӱндӱ Алтайыс,
Ак-јарыкту теҥерим.
Ээс башту сары Јер!
Эне бӱткен ыжык Јер!
Амыр-энчӱ биске бер,
Азыгыҥнаҥ ӱлеп бер.
Оп-куруй, оп-куруй, оп-куруй!

Каптал тонду Кара-Кайа,
Алтайыма ижен келдим,
Ажуларды ажып келдим,
Агын сууны кечип келдим,
Аржан сууны амзап келдим,
Ак санаалу једип келдим.
Алтайымды кӧстӧп,
Алкыш-быйанды сурап келдим,
Кайракон, баш болзын!

Алтай јылтоолошло Јаҥы јыл киргениле колбой јылдардыҥ белгезин эске алынарга јараар деп бодойдым.

Јылдардыҥ белгези

Таукен ЯЙТЫНОВ