Алтайдын Чолмоны

Кабайда тизилген алкыштар

01.03.2024

Кирген Улуу јыл ороондо Билениҥ јылына учурлалат. Кычыраачыларды Светлана БАСАРГИНАНЫҤ јаҥы чыккан «Чачтыҥ кееркедимдери: бӱдӱми, учуры, чӱм-јаҥы» деген бичигинеҥ баланыҥ (кыстыҥ, уулдыҥ) ак-јарыкка келгенинеҥ ала албатыныҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларына, чӱм-јаҥына учурлалган бӧлӱгиле таныштырадыс.

Алтай ичинде кабайда чыдаган балдар там ла астап јат. Кабайды албаты ортодо «јӱрӱмге кийдирген эжик» деп тегиндӱ айтпаган. Оны белетеер агашты айдыҥ јаҥызыла, јалама буулап, алканып, сӱт чачып суранып кезер. Јаҥы кабайды аластап, тӱбине эштӱ арчын салып, тӧжӧк-јастыгын јазаар. Оны кӧбӧҥ бӧстӧҥ кӧжӧгӧ кӧктӧп бӧктӧӧр. Кӧп балдар чыдаган кабайды «ырысту кабай» дежип, тӧрӧӧндӧр бой-бойына берижип јадылар. Баланыҥ кабайын чачарга, ӧртӧӧргӧ јарабас. Алтайда алкап, аластап јазалган кабайлар озо ӧйлӧрдӧ кажы ла айылда болгон. Кабай эдилген агашты шиҥдеген билимчилердиҥ айдыжыла, бир кабайды 200 јыл кире ӧй тудунатан. Ол ӧйгӧ бу кабайда канча бала чыдаган, сананып кӧрзӧӧр дӧ. Балага јазалган кабай ук улалтатан деген учурлу, оныҥ учун кабайдыҥ учуры да, байы да јаан. Куру кабайды јайкаарга јарабас. Кабайда јайкалып чыдаган балдардыҥ су-кадыгы бек деп шиҥжӱчилер айдадылар.

Јаҥы чыккан баланы куру колло кӧрӧргӧ јарабас. Эмдиги ӧйдӧ бу јаҥжыгу бузулбаган, ундылбаган. Јаш балалу айылга келген айылчы јинји, топчы, јыламаш сыйлаар болгон, бала барын билбей кирип келген кижи, агаштыҥ такпайын да болзо береле, балалу болгон улустыҥ айлына кирип, одын алкап, ол такпайларды отко салар, тоныныҥ топчызын да болзо ӱзеле, чыккан баланы алкап, баланыҥ энезине берер. Онойып улустыҥ јуулган јинји-топчызын бириктирип, кӧктӧп, казыр аҥдардыҥ азуларын баланыҥ киниле коштой кабайга илетен.

Баланыҥ кабайыныҥ ӱстине Умай-Энениҥ темдеги — ок-јаа илилер. Азыйда, эмчиликтер јок ӧйлӧрдӧ, келиндер балдарын айлында ла табатандар. Јаандардыҥ айтканыла болзо, «јеҥилип јаткан» келинге, айылдыҥ тӱнӱгинеҥ кайыҥ агаш тӱжӱрер, ого армакчы буулаар, ол келин ол армакчыдаҥ тудунып, тартынатан. Бала ак-јарыкка келген кийнинде, ол кайыҥды чектеп ӧрӧ салар. Бу кайыҥныҥ будагынаҥ ок-јаа эделе, баланыҥ кабайыныҥ ӱстине коручыл эдип илер. Ӧрӧ Јайаанла, угы-тӧзиле колбузы деп темдектеп белетелген эдимдерди салар.

Кабайга илген эдимдердиҥ база бир тереҥ учуры — ол бала чыдап, јалтанбас, эпчил, бӧкӧ болзын деп белгелегени. Кабайда чыдаган балдардыҥ су-кадыгы да бек болор.
Калыгыста баланы јайказа кожоҥдойтон кабай кожоҥдор:

Баай, баай, байлу-бай,
Байдыҥ-куштыҥ балдары.
Баай, мен адазы.
Баай, мен энези.
Адазыныҥ ардагы,
Ардак кару балазы
Амыр јакшы чыдазын,
Алып-баатыр эр болзын.
Энезиниҥ эркези,
Эрке ле торко балазы
Эзен јӱрзин, чыдазын,
Элге јараар эр болзын.
Баай, баай, байлу-бай.
Балам мениҥ баай эдер.
Уулым мениҥ уйуктар.
(«Алтай албатыныҥ јаҥжыгулары ла байлу чӱм-јаҥдары»)

Бала бир јашка јеткенде, оныҥ койу кӧчӧзин ӧткӱрип јат. Бу јаан учурлу байрам айдыҥ јаҥызында ӧткӱрилер. Бу байрамда ачу аш урулбас. Келген тӧрӧӧндӧри баланы алкагылап јат. Темдектезе:

Кичӱ бойыҥ кижи бол,
Оогош бойыҥ ойгор бол.
***
Койонноҥ јӱгӱрӱк бол,
Койдоҥ семис бол.
***
Јаактуга айттыртпа,
Јарындуга соктыртпа.
***
Койондый ак бол,
Койдый семис бол.
***
Јӱс јаш јажа.
Јӱгӱрӱк ат мин.
***
Аткан огыҥ јерге тӱшпезин,
Арчымагыҥ куру јӱрбезин.
***
Јоргоныҥ јакшызын мин,
Јонныҥ бажын бил.
(«Алтай калыктыҥ алкыштарынаҥ»)

Байрамда јаҥдаган тӧс јаҥжыгулардыҥ бирӱзи – ол баланыҥ карын чачын (утробный) кескени. Чачты тоомјылу тӧс таайына кестиртип јат. Алтай албатыныҥ јаҥжыгузыла, кыс баланыҥ чачы јӱрӱминде бир ле катап кезилип јат. Бого амадап кой сойып, баланыҥ келер јӱрӱмин алкап, јолдондырып, тужагын, чачын кезип јат. Ол баланыҥ учурлу кӱни, јыргалы болот. Баланыҥ чачын таайы ӱч јердеҥ кезер: эки саамайынаҥ ла чӱрмежинеҥ. Уул да, кыс та баланыҥ чачы кезилип јат. Таайы учурлап баланыҥ чачын кеспегенче, оныҥ чачын ӧскӧ улус кезер учуры јок. Баланыҥ чачын ак бӧскӧ бӧ, амадап белетелген баштыкка ба салала, таайы бойыныҥ айлына апарар, ордына таайы јеенине сый (баркы) берер. Чачын кезер тушта баланы алкаар. Бала 12 јажына јеткенче, оныҥ кезилген чачы таайында болор.

Кескен чачты бала кыйалтазы јогынаҥ кайра бойына алатан јаҥду. Чачты кайра алганы сӱрекей учурлу. Эне-адазы балазыныҥ 12 јажы јууктап келетсе, ай јаҥыда карын чачын алып, таайына айылдап барар. Јаан таайыныҥ айлыныҥ бозогозын куру колду алтабас, таайына сый эдип јакалу кийим кийдирер, алама-шикир, сыйлар апарар. Эне-адазы таайынаҥ балазыныҥ карын чачын алып, айлына апарып, От-Энеге арчын салып, сӱтле, сары сарјула оттыҥ ээзин кӱндӱлейле, алкап, балазына, билезине алкыш сурап, карын чачты отко табыштырар. Бистиҥ каргандардыҥ куучыныла болзо, кижиниҥ јӱрӱминде јаҥыс карын чачын отко салар, нениҥ учун дезе ол бала энезиниҥ ӧзӧгинде ак-јарыкты кӧргӧлӧк ӧйинде ӧскӧн чач.

Балага шалтырак јазаар ӧй

Чач кезилип, баланыҥ белине шалтырак тагылат. Баланыҥ шалтырагын энези эмезе эје-сыйындары јазаар. Туш-туура улуска кӧктӧткӧндӧ, калганчы топчызын ба эмезе кӱзӱҥизин бе эне кижи бойыныҥ колыла, балазын алкап туруп кӧктӧӧр учурлу. Энениҥ алкыжы ийделӱ, балазыныҥ јӱрӱмдик јолы ачык болор.

Шалтырак бала базып баштаганынаҥ ала школго барар ӧйине јетире, уул да, кыс та баланыҥ кийиминиҥ белине тагылат. Шалтыракты јалбак тередеҥ, бӧстӧҥ кӧктӧп јат. Оныҥ ортозына баланыҥ сӧӧгиниҥ таҥмазыныҥ јуругын эмезе кулја-таналар тагадылар. Байагы кабайда илинген топчыны, јинјини сӧгӱп, шалтыракка база кожуп кӧктӧп јат.

Шалтырактыҥ туура барган кырына кӱзӱҥилер кӧктӧлӧт, олор бала базып, кыймыктанып турза, ӱнгӱр эдип табыштанат.

Шалтырактыҥ эҥ ле тӧс учуры — ол эне-адазыныҥ јӱрегин токынатканы. Ол не дегени? Темдектезе ле, озо ло баштап — ол балага туш-туура улустыҥ кӧзи тийбезин деп, коручылы болот. Туура кижиниҥ «јаман» кӧзи тайкылатан дегени. Экинчи учуры — ол тышкары ойноп јӱрген баланыҥ шалтырагы шыҥырап турза, чадырда отурган энези эмезе јаандары оныҥ табыжын угуп, бала айылдаҥ ыраак барбай, эзен-амыр ойноп јӱргенин билип отурар. Шалтырактыҥ табыжы јок ло болзо, улус оны бедиреп, кӧрӱп барар.

Бӱгӱнги кӱнде монгол калык азыйдаҥ келген јаҥжыгузын јылыйтпай, балдарыныҥ ӧдӱгине кичинек кӱзӱҥилер тагып јат. Олордыҥ табыжы кийис айылдыҥ ичинде отурган јаандарга угулып, баланыҥ эзен-амыр ойноп јӱргенин керелегени болот.

Бала чыдап, алты-јети јашка јеткенде, шалтырак шымыракка солынат.

Ӱредӱге ууланган шымыракту кыстарыс

Кыс бала школго барар јажы јетсе, шалтырагын белинеҥ чечип, шымырак тагынар. Шымыракты, шалтырактаҥ сӧккӧн јинјилерге, јаҥы јинјилерди кожуп белетейдилер. Јети јашка јеткен баланыҥ чачы ӧрӧр кемине једер эдип ӧзӱп калган. Кыстыҥ чачын чике ортозынаҥ јарып ӧрӧргӧ јарабас, бир 4-6 сантиметр тууразынаҥ бӧлӱп јарала, кӧп кејегелер ӧрӱлер. Бу ӧй оныҥ эҥ ле ойынга кирип ойнойтон ӧйи, байла, оныҥ учун кызычак салмар болбозын деп, бар-јок чачтарын ӧрӱп турган болор. Саамай тушта кыска чачтарды сырмал чач деп айдадылар, айдарда, олорды ӧрӱп салганын «сырмалдап ӧргӧн» деер.

Кажы ла ӧрӱлген чач јарандырылат, учына јинјилерле коштой кичинек кӱзӱҥилер бе эмезе темир акчалар ба тагылат. Кејегелериниҥ тоозы баланыҥ чачыныҥ койузынаҥ камаанду. Азыйда ӧрӱлген кејегелердиҥ тоозы «тӧртӧн тогуска јетире болор аргалу» деп тӱӱкиде бичилген. Кезикте баланыҥ чачы суйук болзо, малдыҥ кылын кожуп турган деп јетирӱлер база бар. Кажы ла сырмалдап ӧргӧн кејегениҥ учын јинјиле, қӱзӱҥиле божотконынаҥ улам, мен сананзам, ол кӧп кӱзӱҥилер табыштанып, бой-бойлорыла «шымыражып, куучындажып» тургандый, бу јарангышты «шымырак» деп адаган болор.

Баланыҥ тӧбӧзинеҥ тӧмӧн кејеге ӧрӱлип барар, тӧбӧ кејегени ле оныҥ коштойында ӧрӱлген кејегелерди бириктирип шымырак бойы тагылат. Саамай чачтар ӧзӱп, койылып, узундаган сайын, олорды јоон кејегелерге бириктире ӧрӧдилер. Этнографтардыҥ бичигениле болзо, алдында ӧйдӧ, бала 14 јашка јеткенде, оныҥ шымырагын чечип, шаҥкы тагылатан.

Шаҥкылу бала. Кејегелӱ уул

Баланыҥ 12 јажы киргенде, эне-адазы тӧрӧӧндӧрин айлына јууп, јаан байрам эдедилер. Койдоҥ сойып, аш-курсактаҥ азып, баланыҥ койу кӧчӧзи ӧткӱрилет. Алтай јыл тоолошло 12 јаш — ол бир јылдык эбирӱни ӧткӧнин керелегени. Баланыҥ эди-каны быжып, тыҥып, оныҥ јылы киргени — ол учурлу ӧй.
Кижиниҥ тӧбӧзинде ӧрӧ Јайаанла колбу тудатан ийнениҥ бажындый байлу таҥма бар. Уулдарга ол таҥманы бӧктӧп, кејеге темдектеп, чичке ак бӧстӧҥ буулап, эр кемине јеткен уулды алкайдылар.

Адазы угын улалтар,
Айыл тудар эр болзын.
Тӧбӧзинде таҥмага
Баатырдый ийде кожулзын.
(«Алтай калыктыҥ алкыштарынаҥ»)

12 јаштыҥ байрамыныҥ эҥ учурлузы — ол бир јаштуда таайы кескен «карын чачты» кайра алары. Ол керегинде ӧрӧ бичилген. Уулчак болзо, ол атка минип билер, мал-ашла колбулу иштерде туружар эдип адазынаҥ таскамалду болор. Таайы баланыҥ карын чачыла кожо адаган јылкы малын ба эмезе ӧскӧ сыйын ба табыштырып јат. «Уул бала атка минип болбозо, ол адазына уйат болгон» деп, јаандарыс айдат. Кыс балдарга чач кескен таайы кӧп сабада кой эмезе кандый бир баалу сый (алтын, мӧҥӱн сырга) берет.

12 јашка јеткен кыс балага айылдыҥ ичинде иштерди бӱдӱрип билер керек. Бу кӱн кыстыҥ шымырагын јазып, оныҥ јинјилериле јазалган шаҥкыны сыйлайдылар. Шаҥкыга јаан эмес экче бӧсти бе, терени бе кееркедип, оноҥ јети айры торко учуктарга јинјилер тизип, олордыҥ учын чачактарла кееркедедилер. Бала чыдап, јажы кожулган сайын кажы ла јыл шаҥкыга јинјилер кожулып, шаҥкы кожо «ӧзӧт», толтырылат. Азыйда кыстыҥ шаҥкызы «ӧзӱп, ӧзӱп» келеле, учында баланыҥ чоҥчойына да једе берер аргалу болгон. Онойып ол узун да, бескелӱ де боло берет. Ондый шаҥкы балага базарга, айылдыҥ ижин иштеерге чаптык болбозын деп, кееркемелди белге курла јаба таҥып јат.

Шаҥкынаҥ баланыҥ угы-тӧзи, чыйрагы, иштеҥкейи, билезининиҥ арга-чагы кӧрӱлет. Оныҥ учун бистиҥ калыкта јурт тӧзӧӧргӧ белен, бойлу баланы «шаҥкылу бала» деп айдып јат. Кажы ла баланыҥ шаҥкызыныҥ табыжы башка, аҥылу, танылу болгон. Мынайда шаҥкылу бала кижиге барар, јурт тӧзӧӧр учурына једет. Уул бала шаҥкылу кысты кӧстӧп, оныла таныжып, јӧптӧжип, јаҥы јурт тӧзӧӧргӧ, бойыныҥ эне-адазынаҥ айлына «качырып» апарып јат. Кыстыҥ тӧрӧӧндӧрин кудалап, той-јыргалдыҥ ӧйи јарлалат. Алдында, кыстыҥ јӧби јогынаҥ уурдап, качырып турган јаҥжыгу болгон тушта, уурдап јаткан кыстыҥ шаҥкызы табыштана бербезин деп, «уурчылар» озо ло шаҥкыныҥ кӱзӱҥилерин кезип ийер болгон дежет.

Јыламажын тагынган келиндердиҥ сӱрлӱзин

Алтай тойдо учурлу чӱм-јаҥдардыҥ бирӱзи — келинниҥ чачын ӧргӧни. Бу чӱм-јаҥ калык ортодо «чач тараш» деп айдылат. Келинди тӧрдӧ кӧжӧгӧниҥ ары јанына ак кийиске отургызып, эки јеҥези шаҥкызын чечип, кејегезин эки јара јарып, тулуҥ эдип ӧрӧт. Чач тарайтан јеҥелер уул ла кыстыҥ јанынаҥ, толо билелӱ, бала-баркалу, тоомјылу улус болор учурлу. Келинниҥ сол јанында тулуҥын уулдыҥ јеҥези, оҥ јанын кыстыҥ јеҥези ӧрӧр. Јеҥелери тулуҥдарды эптӱ, јараш ӧрӧргӧ албаданар керек. Кажы јеҥези озо ӧрӱп божодор, ол јанынаҥ кижи биледе «башчы» болор деп кокыр кептӱ куучын бар: кыстыҥ јеҥези јеҥӱни алза — кыс «башчы», уулдыйы јеҥзе — уул «башчы».

Белиҥдеги беш шаҥкы
Чечип койор учурлу.
Бештеҥ ӧргӧн кејегеҥ
Јазып койор учурлу.

Аркаҥдагы алты шаҥкыҥ
Алып койор учурлу.
Алтыдаҥ ӧргӧн кејегеҥ
Јазып койор учурлу.
(«Алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары» К. Е. Укачина)

Јаҥы јӧӧгӧн келинниҥ чачын чике тал-ортозынаҥ учурлап алылган таракла јарар. Азый ӧйдӧ мӧҥӱн јӱстӱкле јарар болгон. Чачты канча кире тӱс јарып ӧргӧнинеҥ тӧзӧлип јаткан биле канайда јуртаарын база белгелеп кӧрӧдилер. Келинниҥ чачын ӧрӧтӧн чӱм-јаҥ ӧдӱп турар тушта кӧҗӧгӧниҥ ары јанын туш- туура кижи ачпас, шыгалабас, кӧжӧгӧниҥ ары јанындӧӧн кирбес. Тӱс јарылган чачты туш-туура улуска кӧргӱспес. Оныҥ учун келинниҥ чачын јарган кийнинде, бӧрӱк кийдирер. Јаҥыс оныҥ кийнинде келинниҥ кӧжӧгӧзин ачар.

Алдында ӧйлӧрдӧ бу кӱннеҥ ала келин ачык башту (арчуул, бӧрӱк јок) баспас болгон. Таайы кӧжӧгӧни ачкан кийнинде, келинди текши албатыга кӧргӱзерге јараар.

Је калганчы јылдарда бу учурлу чӱмди фотојурукка согорго болуп, чактар ӧткӱре келген јаҥжыгубыс бузулып турганы эмеш эби јок деп билдирет.

Кӧбӧҥ јалду кӧк-боро
Кӧк кайыҥныҥ тӧзинде,
Кӧк шаҥкылу кызычак
Кӧжӧгӧниҥ кийнинде.

Алтын јалду ак боро
Ак кайыҥныҥ тӧзинде,
Ак шаҥкылу кызычак
Ак кӧжӧгӧ ар јанында.
(«Алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары» К. Е. Укачина)

Чач öрӱштиҥ алкыш-кожоҥдоры:
Бештеҥ öргöн кеjегеҥ
Jазылатан бу туру.
Белиндеги шаҥкыны
Чечтиретен бу туруҥ.

Тӧбӧҥдӧги шаҥкыны
Чечетениҥ бу туру.
Тӧрт эдектÿ чеедекти
Кийетениҥ бу туру.

Алтыдаҥ ӧргӧн кеjегеҥ
Jазылганы бу туру.
Аркаҥдагы шаҥкыҥды
Чечтиргениҥ бу туру.

Сары торко ол курды
Чечип койотон ол jаҥду.
Кызыл торко чегедекти
Кийип алатан ол jаҥду.

Бажыҥа кийдирген бöрÿгим
Јылу јараш кеп болзын.
Бажын билип башкарып јÿр,
Јажын чакка јурт тут.
(«Алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары» К. Е. Укачина)

Јеҥелериниҥ айдар алкыш сöстӧри:
Чачыҥды бӧлӱп тарадыс,
Ак сÿтле ÿрÿстедис,
Алды эдегиҥе бала бассын,
Кийин эдегиҥе мал бассын.

Эки айры шаҥкыҥныҥ
Экчелгени бу туру.
Эки тулуҥ ӧрдиртип,
Келин болгоныҥ бу туру.

Алты айры шаҥкыҥнаҥ
Айрылганыҥ бу туру.
Айры тулуҥ ӧрдирип,
Айылду болгоныҥ бу туру.

Кејим-токум јазалду
Кертек керис чакыда.
Кејегезин ӧрдирткен
Келин бистиҥ колыста.

Токум-кејим јазалду
Тосток керис чакыда.
Тон-чегедегин кийдирген
Келин бистиҥ колыста.
(«Алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары» К. Е. Укачина)

Кыстыҥ кејегезинеҥ шаҥкызын уштып, ол ло тушта коштой кыс баланыҥ курын база чечедилер. Ол тушта кожоҥдойтон мындый кожоҥ бар:
Аркаҥдагы ак курды
Чечип койор ӧй келди,
Аркаҥдагы шаҥкыны
Чечип койор ӧй келди.
Кӧксиҥдеги кӧк курыҥ
Чечип койор ӧй болды,
Кӧксиҥе толу шаҥкыны
Чечип койор ӧй болды.
(«Алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары» К. Е. Укачина)

Кӧжӧгӧ лӧ келин керегинде озогы аҥылу кожоҥдор
Тарай торко кӧжӧгӧни
Буулап койтон учурлу.
Быјыраш кара чачыҥды
Тарап койтон учурлу.

Кӧбӧҥ торко кӧжӧгӧни
Буулап койтон учурлу.
Кӱргӱл-сары чачыҥды
Тарап койтон учурлу.
(Алтай калыктыҥ кожоҥы)

Той тушта кыс кејегезин чечерге јӧбин кожоҥ ажыра бойы берген:
Белиме такпас ак курым
Чечип беригер, јеҥелерим.
Бештеҥ ӧргӧн кејегем
Јазып бергер, јеҥелерим.

Кӧксиме батпас кӧк курым
Чечип бергер, јеҥелер.
Тӧрттӧҥ ӧргӧн кејегем
Тарап бергер, јеҥелер.
(Алтай калыктыҥ кожоҥы)

Эки тулуҥ – ол эштӱ болгоныныҥ темдеги. Тулуҥдарды кажагайла кееркедет. Кажагайдыҥ учуры – ол кӧп баланыҥ, јурттыҥ темдеги, аргалу-чакту болорыныҥ темдеги. Ол эштӱ болгоны деп темдек. Јеҥелери келинниҥ шаҥкызын чечкен кийнинде, оныҥ јинјилерин тойго келген балдарга ӱлеп јат. Кејегезин эки тулуҥ эдип ӧргӧн келин јурттыҥ, от-очоктыҥ, энениҥ учурын алынат. Ӱй кижиде чачына тагынган јыламажы – ол оныҥ курчуу-куйагы.

Алдында ӧйлӧрдӧ јыламаштарды акчаныҥ ордына (эквивалент денег) јаҥыс бистиҥ Алтайда тудунбаган, онойдо ок ӧскӧ калыктарда јыламаш бийик баада болгон. Санкт-Петербургта «Кунсткамера» музейде экспонаттардыҥ ортозында Эфиопиядаҥ келген јыламаштардыҥ фотојуруктарыныҥ алдында мынайда бичилген: «Эмдиги ӧйдиҥ акчазы болуп Кӱнбадыш ла Тӧс Африкада калык јыламаштарды тудунган, олорды Индийский теҥистиҥ јарадынаҥ Мальдив јеринеҥ экелип турган. Ондый јыламаштарды кезик аргалу-чакту байлар бӱдӱн кайырчактарла јуугандар. Је франк, фунт деген акчалар табыларда, јыламаштардыҥ акча болотон учуры јылыйып калган». Бистиҥ Алтайда бир јыламашты бӱдӱн койго, торбокко солып туратан деп куучындар тӱӱкибисте бар. Таай энемниҥ Айтпас эјезинде Индиянаҥ келген јыламаштар, топчылар болгон, эјебис олорды энчи эдип бойыныҥ баркаларына артыргызып салган.

Тана
Алдында јуртка келген келин бала тапкан кийнинде, оныҥ тулуҥдарына тана топчылар (перламутровый) тагар, олордыҥ тоозы билениҥ арга-чагынаҥ камаанду болгон (2-6).

Чичке тереге эмезе учукка тизилген таналарды чачла кожо ӧрӱп салар. Кезик карганактардыҥ эске алынганыла болзо, бу тана тизилген учукты «шургуул» деп айдар, кезик улус «шургуулдыҥ» учурын башка јартагылап јат. Унутова Надежда Бороноевнаныҥ айдыжыла: «Энемниҥ чачы сӱреен койу болгонынаҥ улам, ол чачын суйударга, учын сынынаҥ кезеле, сураган келиндерге беретен болгон. Олор ол чачты бойыныҥ тулуҥдарын јоонодорго кожо ӧрӱп туратан. Шургуулды кезикте тараарда тӱшкен чачтаҥ эптеп, малдыҥ јалынаҥ, чичке тередеҥ, кара койдыҥ тӱгинеҥ де эдер болгон.

Таҥ алдында толун айдый јарык
Таналар тагынган энемниҥ јаражын.
Ак-јарыкты тартынган байлык
Апагаш танада кӱнниҥ јаркынын.

Тана, тана, тегерик толун ай.
Таналар буулап јайкаган мӧш кабай.
Мында энемниҥ јарык чырайы.
Мында мениҥ ӱргӱлји кабайым.

Јаш тужымда кабай тананыҥ
Јаркынын тудуп чыҥырып кӧӧрӧгӧм.
Энемниҥ таналу узун тулуҥын
Эки колымла сыймап ойногом.

Айдыҥ сӱрлӱ белеги болгон,
Ай јаркынду тана, тана.
Айылдыҥ ичинде јаркыны ойногон,
Айдый јараш тана, тана.
(Аҥчы Самунов)

Сакусын
Ӱй кижиниҥ база бир учурлу эдими сакусын болгон. Бу эдим керегинде јетирӱлер калык ортодо ас. Сакусын алдында мӧҥӱннеҥ эдилген јарангыш болгон. Бӱгӱн мӧҥӱнле, темирле узанар эрлер ас, келиндер ол эдимди бойлоры јазап болбой јадылар. Келер ӧйдӧ алтай эрлерис бойлорыныҥ кыстарына, эш-нӧкӧрлӧрине, энелерине, байла, сакусынды јазагылап, сыйлагылаар болбой. Эмдиги ӧйдӧ сакусын јаҥыс ла јаандарыста арткан болор. Мен сананзам, эпши улус бӱгӱнги кӱнде кӧп эдимдерди орныктырып, јӱрӱмде тузаланып јӱрерине эрчимдӱ туружар.

Јер-телекейдиҥ тӧрт талазын керелеген
Тӧрт кӧстӱ мӧҥӱн сакусын.
Јер ле теҥериниҥ арузын ээленген
Тегерик бӱдӱмдӱ мӧҥӱн сакусын.

Энем эки тулуҥына тагарда,
Эки кӧстиҥ чогындый сакусын.
Мӧҥӱнделип, јалтырадып турарда,
Мӧҥкӱлер ошкош апагаш сакусын.

Сакусын, тӧрт кӧстӱ сакусын,
Јердиҥ тӧрт талазын ширтеген.
Сакусын теҥериниҥ ару судазын
Јаба тартып, ырыс экелген.

Сакусын — ол энемниҥ энчиленген эдими.
Сакусын— ол энемниҥ от-очокту једими.
Салкын сыртын сыймай соккон сакусын,
Салымы јок јарыткан сакусын.
(Аҥчы Самунов)

Эш-нӧкӧринеҥ астыккан келин чачын аҥтара ӧрӱп, јыламаш тагынбас. Тоомјылу јашка јеткен јаанак јыламаштарын чечип, чачында јаҥыс ла таналарын артыргызып, эки тулуҥын туйуктада, тудуштада јаба ӧрӱп, кайра белине арта салып јат. Јажы јаан, тоомјылу јаанактар чачына шаҥкылар кийбес. Байла, билбезистеҥ улам, калганчы ӧйдӧ бу јаҥжыгу бузулып турганы билер улустыҥ кӧзине эби јок кӧрӱнет. Јинјиле, кӱзӱҥилерле кееркедилген шаҥкы — ол јиит ӱйениҥ эдими, јарангыштары. Эмдиги ӧйдӧ кажы ла узанып турган кижи чӱмдеп јаткан эдимине бойыныҥ сананып тапканын (элемент) кийдирердеҥ озо алтай калыктыҥ тӱӱкизинде кажы ла кепте, оныҥ јигинде, јарангыжында учур салылганын эмезе јетирӱ болгонын аайлаар керек.

Бистиҥ бӱгӱнги чӱмдеп јаткан эдимдерис сценический бӱдӱм алынат. Оноҥ улам кӧп эдимдердиҥ учуры јылыйып калардаҥ айабас. Темдектезе, бис алтай кепке казах кулјалардыҥ тереҥ киргенин кӧрӱп јадыбыс. Мыны токтодорго алтай калыктыҥ кеп-кийиминиҥ тӱӱкизиле таныжар, этнографияны шиҥдеер ишти улалтар керек.

Библиотекалардыҥ ла музейлердиҥ јетирӱлерине, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јуруктарына, А. В. Анохинниҥ шиҥжӱ иштерине ле о.ӧ. баштанар керек деп бодойдым. Јаш тужында јинји-кӱзӱҥи тагынары, келин болуп кажагай кийери, јаанаганда, тана-топчылар тагынары — бу албатыныҥ бойын тооп, культуразын чеберлеп алып јӱргениниҥ темдеги.

Јаандарыстыҥ айтканына тайанып, оны эзедип јӱрери, келер ӱйеге энчилеп салары јаҥыс ла каруулу керек эмес, је онойдо ок јетен эки јыламажы ӱзӱлгенче ойногон, јӱс тӧртӧн тӧрт јыламажын тагынган келиндерди бӱгӱн кӧрӧргӧ сӱрлӱ ле сӱӱнчилӱ ине…