Алтайдын Чолмоны

Јарлу шахматисттиҥ эземине

11.04.2024

Кандык айдыҥ 6-чы кӱнинде Шабалин јуртта Александр Тобоевтиҥ эземине учурлай тӱрген шахматла республикан турнир ӧткӧн.

Бу турнирди ӧткӱрери 2020 јылда башталган. Ол тушта ондо балдар ла јаан јашту улус турушкан. 2021 јылда маргаан онлайн эп-аргала ӧткӧн. 2022 јылдыҥ јазында балдар ортодо ло јай ӧйинде јаан улус ортодо ӧткӱрилген. 2023 јылда балдар ла јаан улус ойто бир уунда маргышкан.

Александр Тобоев керегинде айдар болзо, ол бойы оогоштоҥ ала шахматла јилбиркеп, кӧп тоолу маргаандарда турушкан. Чыккан-ӧскӧн јери Оҥдой аймактыҥ Хабаровка јурты. Барнаулда индустриально-педагогический техникумда техник-механиктиҥ ӱредӱзин алган. 1984 јылдаҥ ала Шабалин јуртта јаткан. Мында ол аймактыҥ эмчилигинде тӱрген болуш јетирер кӧлӱктиҥ тискинчизи, автомеханик болуп иштеген.

Александр Иванович Шабалин аймакта шахматты ӧскӱрерине јаан камаанын јетирген: аймактыҥ шахматла федерациязын башкарган, школдыҥ балдарын спорттыҥ бу јараш бӱдӱмине тазыктырган. Бойы аймак ла республика кеминде ӧткӱрилген турнирлерде јаантайын туружатан, кӧп катап јеҥӱчил болуп чыккан.

Александр Тобоевтиҥ ады-јолы тергеебистиҥ шахматисттери ортодо элбеде јарлу. Оныҥ да учун, ол оору-јоболдоҥ улам јада каларда, јаан аказыныҥ уулы Аржан Тобоевтиҥ Александр Ивановичтиҥ эземине шахматла турнир ӧткӱрер деген баштаҥкайын кӧп тоолу шахматист нӧкӧрлӧри јӧмӧгӧн.

Быјыл бежинчи катап ӧткӧн турнирдиҥ туружаа-чыларыныҥ тоозы 121 спортчыга јеткен деп темдектеер керек. Маргаандар Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ телкем спортзалында эртен турадаҥ ала эҥирге јетире улалган. Оныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзин ле кӱӱнземелдерин Шабалин аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Аржан Тодошев, Алтай Республиканыҥ шахмат аайынча федерациязыныҥ президенти Айлан Сумачаков, Александр Ивановичтиҥ карындажы Аржан Тобоев, кызы Айару Кокпоева айткандар.

Турнирдиҥ баш јаргычызы Марат Майманов јуулган улусты маргаандардыҥ башталганыла уткуп, ээжилерле таныштырган. Маргаанга республикабыстыҥ он аймагынаҥ келген туружаачыларды эки группага бӧлӱгендер. Баштапкы группага 2013 јылда чыккан ла оноҥ оогош балдар кирген, олордыҥ тоозы — 29 бала. Экинчи группада 92 спортчы болгон: орто ло јаан класстардыҥ ӱренеечилери, јаан улус ла ветерандар.

Маргаанды ченемелдӱ јаргычылар јаргылаганын темдектебес арга јок. Баш јаргычы Марат Майманов деп бичиген болзобыс, линейный дейтен эки јаргычыныҥ ижин Нурболат Самарханов ло Михаил Шадеев бӱдӱрдилер. Турнирдиҥ директоры Вячеслав Пешперов болгон.

Ойындар башталарда, залда тымык боло берген. Бастыра ойынчылар јеҥӱлӱ јанарга албаданган эмей. Шахматты тууразынаҥ ла кӧрзӧҥ јеҥил ойындый. Мында једимдерге једерге кӱнӱҥ сайын ойноор, тазыктырынар, «ӧштӱҥниҥ» ходторын озолондыра билип турар керек. Ойындар ӧйинде кем де јастырганынаҥ улам јеҥдирткенине санааркаган, кем де јеҥил јеҥӱ алып, ээчий јеҥӱге јӱткиген.

Турнирде Кош-Агаштыҥ јети кижидеҥ турган командазы турушкан. Олордыҥ тазыктыраачызы Нурболат Самарханов Кош-Агаштыҥ ДЮСШ-зында 13 јылга улай иштейт.

Шахматла баштапкы разрядту, республика ичинде баштапкы категория-лу јаргычы. Оныҥ айтканыла, бу турнирде туружатан балдарды аймактыҥ ӱч школынаҥ јууган. Экелген балдардыҥ тоозында ӱч-тӧрт јылга улай тазыктырынып келгендери, анайда ок шахматтыҥ јажыттарын јаҥы-јаҥы ла ачып баштаган эки бала бар. Олордыҥ ортодо Нариман Саткамбаев — республикан турнирлердиҥ канча катап јеҥӱчили ле призеры. Тазыктыраачызы ого тыҥ иженгенин айткан. Чындап, кӱн туркунына ӧткӧн ойындардыҥ турулталарыла Нариман бу турнирде бойыныҥ группазында баштапкы јерге чыккан.

Шабалинде Балдардыҥ јайааныныҥ тӧс јеринде болчомдорды шахматка ӱредип турган Михаил Шадеевтиҥ айтканыла, оныҥ ӧткӱрип турган кружогына 16 бала јӱрет. Олордыҥ јарымызы бу турнирде туружат. Александр Иванович Тобоев керегинде ол мынайда куучындады:

— Александр Иванович мени шахмат ойноорына ӱреткен, республика ичинде ӧткӧн турнирлерге апаратан. Оныҥ эземине учурлай ӧдӱп турган турнир јылдаҥ јылга кӧп туружаачылар јууп турганы сӱрекей јакшы. Кӧп туружаачылар Александр Ивановичти таҥынаҥ јакшы билгилеер болгон. Маргаандарда кожо јаҥыс катап эмес ойногондор. Бу турнирге шахмат деген кайкалдыҥ телекейинеҥ нӧкӧрлӧри келип туружат, ӱренчиктерин экелет.

Бу маргаанга мен сегис туружаачы чыгаргам. Кӧп лӧ сабазы оогош јаштулардыҥ группазында ойногон. Призовой јерлер алып болбодыс, је кажы ла турнирдиҥ кийнинеҥ ӱренчиктеримниҥ ченемели бийиктеп турганы иле сезилет. Айдарда, база да тазыктырынарыс ла јеҥӱлерге једерис.

Александр Ивановичтиҥ кызы Айсулу Тобоеваныҥ айтканыла, адазы шахматты сӱрекей сӱӱген. Бойыныҥ ӱренчиктерин маргаандарга апарарга албаданатан, керек дезе Монголияга да апарып јӱрген. Александр Ивановичтиҥ эземине учурлай бу турнир тӧрӧӧн-туугандарыла, кӧрӱш-таныштарыла јӧмӧлип, республикан кемине јеткен ле республикада ӧдӱп турган маргаандардыҥ календарный планына кийдирилген. «Шабалин аймакта шахматтыҥ федерациязын бир кезек ӧйгӧ башкарган Иван Музыков турнирди ӧткӱрерге јаан јӧмӧлтӧзин база јетирген. Аҥылу јуучыл операциядаҥ акча да аткарып туратан. Је ачык-јарык, кижи кӱӱндӱ, јалтанбас јерлежис анда јеҥ јастанып јыгылган.

АР-дыҥ шахмат аайынча федерациязын мынаҥ озо башкарган Вячеслав Пешперов турнирди элбедерге база јаан иш ӧткӱрген» — деп айдып, Айсулу Александровна турнирдиҥ туружаачыларыныҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧп турганын темдектеди.

Калганчы ойындар эҥирдиҥ тогус саадына јетире улалган деп айдар керек. Олор тӱгенген кийнинеҥ кайралдаш башталган. Јеҥӱчилдерге ле призерлорго грамоталар, дипломдор ло баалу сыйлар табыштырылган. Турнирдиҥ туружаачылары ойындардаҥ кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу арткан, балдар ӱзеери ченемел алган, Александр Ивановичтиҥ нӧкӧрлӧри дезе такып бой-бойын ченеер, ойындардыҥ кийнинеҥ куучындажар арга алган деп айдар керек.

Александр Иванович Тобоевтиҥ тӧрӧӧн-туугандары турнирди ӧткӱреринде јӧмӧлтӧ-болужын јетирген спонсорлорго алкыш-быйанын јетирет. Олор: Галина Исаковна ла Иван Иванович Тобоевтер, Айана Ивановна Егузекова, Алтынай Ивановна Ынтаева, Тамара Михайловна Саданчикова, Наталья Анатольевна Скатова, Аржан Иванович ле Анастасия Вячеславовна Тобоевтер, Асель Кайыковна Жданова, Дарья Александровна Фролова, Екатерина Михайловна Кучава, Чейнеш Михайловна Санаа, Маргарита Сатыевна Музыкова, Эркемен Иванович Мюсов, Ольга Ивановна Иванова, Раиса Ивановна Казагашева, Куляй Найманкановна Кырсыбаева, Юлия Ивановна Яилгакова, Наталья Николаевна Яндикова, Иван Иванович Легостаев, Елена Амыровна Тордокова, Батый Романович Телесов, Айабас Эдуардович Табаев, Иван Алексеевич Стась, Виктор Александрович Зуев, Анна Михайловна Манзырова, Артур Семенович Тохтонов, Антонина Владимировна С., Мария Кирбиковна Ч., Тамара Николаевна С., Валентина Рысовна Ч. Анайда ок Шабалин аймактыҥ администрациязына, турнирдиҥ тӧзӧӧчилерине, туружаачыларына, тазыктыраачыларга, тискинчилерге, школдыҥ директоры Татьяна Владимировна Суртаевага, ӱредӱчилерге ле школдыҥ ашканазыныҥ ишчилерине, школдыҥ интернадыныҥ директоры Ульяна Геннадьевна Сусловага ла ӧмӧлигине, Балдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ директоры Ольга Борисовна Антипинага ла ӧмӧлигине алкыш-быйанын айдат. Бу ӧмӧлик јылдыҥ ла акча јуунадып болужат.

Турнирдиҥ туружаачылары дезе Александр Ивановичтиҥ кыстары Айсулу Тобоевага ла Айару Кокпоевага, анайда ок Аржан Тобоевке спорттыҥ бу јараш бӱдӱмин сӱӱчилерди бир јерге јуугандары учун быйанын айткандар.

Маргаандардыҥ турулталары:
2013 јылда чыккан ла оноҥ оогош балдарга таҥынаҥ турнир (29 туружаачы):
Уулчактар ортодо:
1-кы јерде — Баир Кокулев (9,0 очко)
2-чи јерде — Давид Карандашев (7,0 очко)
3-чи јерде — Виктор Токоеков (6,0 очко)
Кызычактар ортодо:
1-кы јерде — Лидия Брышкакова — (5,5 очко)
2-чи јерде — Анастасия Акчинова — (5,5 очко)
3-чи јерде — Анна Федунова (5,0 очко)

Текши турнир (92 туружаачы):
Орто класстардыҥ ӱренчиктери:
Уулчактар ортодо:
1-кы јерде — Нариман Сатканбаев (7,5 очко)
2-чи јерде — Урмат Кудачин (6,5 очко)
3-чи јерде — Жанали Самарханов (6,0 очко)
Кызычактар ортодо:
1-кы јерде — Елена Маташева (4,5 очко)
2-чи јерде — Урсула Каймина (4,5 очко)
3-чи јерде — Аяна Согодина (4,5 очко)
Јаан класстардыҥ ӱренчиктери (2006-2008 јј.):
Уулдар ортодо:
1-кы јерде — Байтур Ташмаматов (6,0 очко)
2-чи јерде — Кайрат Иртышев (6,0 очко)
3-чи јерде — Радмир Сахарьянов (5,0 очко)
Кыстар ортодо:
1-кы јерде — Екатерина Пономарева (3,0 очко)
2-чи јерде — Айна Саргадытова (2,5 очко)
3-чи јерде — Василиса Мамонова (4,0 очко)
Јаан улус:
Эр улус ортодо:
1-кы јерде — Владимир Уфимцев (7,5 очко)
2-чи јерде — Андрей Тодышев (7,0 очко)
3-чи јерде — Иван Казанцев (7,0 очко)
Ӱй улус ортодо:
1-кы јерде — Юлия Козлова (5,5 очко)
2-чи јерде — Надежда Сурасманова (5,0 очко)
3-чи јерде — Оксана Кузнецова (4,0 очко)
Ветерандар:
1-кы јерде — Емельян Пак (6,0 очко)
2-чи јерде — Владимир Амургушев (6,0 очко)
3-чи јерде — Геннадий Сумачаков (6,0 очко)

Эҥ артык 10 ойынчы (балдар):
1. Баир Кокулев (9,0 очко)
2. Давид Карандашев (7,0 очко)
3. Виктор Токоеков (6,0 очко)
4. Артем Байжигитов (6,0 очко)
5. Улан Сатканбаев (6,0 очко)
6. Эжер Конунов (6,0 очко)
7. Дамир Завчук (6,0 очко)
8. Лидия Брышкакова (5,5 очко)
9. Анастасия Акчинова (5,5 очко)
10. Кунер Конунов — 5,0 очко

Текши турнирдиҥ эҥ артык 10 ойынчызы:
1. Владимир Уфимцев (7,5 очко)
2. Нариман Сатканбаев (7,5 очко)
3. Андрей Тодышев (7,0 очко)
4. Иван Казанцев (7,0 очко)
5. Аткыр Аргоков (7,0 очко)
6. Евгений Кумандин (7,0 очко)
7. Александр Семкин (6,5 очко)
8. Урмат Кудачин (6,5 очко)
9. Аяс Ороев (6,5 очко)
10. Арнат Майманов (6,5 очко)

Турнирдиҥ туружаачылары тӱҥей очколор ойноп алган тужында ајаруга мындый коэффициенттер алынган:
1. Таҥынаҥ туштажуныҥ турултазы.
2. Бухгольцтыҥ астадылган коэффициенти (эҥ коомой бир де турулта јогынаҥ).
3. Јеҥӱлердиҥ тоозы.
4. Караларла ойнолгон партиялардыҥ тоозы.

Кырчын ЯШЕВ