Алтайдын Чолмоны

Фермер — бойыныҥ јеринде ээ

22.04.2024

Алтай Республикада јаан ээлемдердиҥ бирӱзи — «Р-242» ээлем јаскы кыра ижине быжу белетенет. Иш баштаҥ ажыра. Ӧдӱп јаткан јыл СППК-га аҥылу јыл болуп јат. Баштапкызында, ээлем арга-кӱчтерин билдирлӱ кӧптӧдӧр. Экинчизинде, агрономдор Таркатыдагы јерди сугарар системаны орныктырары аайынча 20 јылдыҥ туркунына ӧткӧн иш тӱгенип јатканын темдектеер.
Бу ӧйдиҥ туркунына не эдилгени, фермердиҥ ижи-тожы ла ээлемниҥ ӧзӱми аайынча амадулар јанынаҥ куучын-эрмек оныҥ башкараачызы Гарий ТЕЛЕСОВЛО ӧдӧт.

— Гарий Джолдосович, Слер бойыгардыҥ јӱрӱмигерди нениҥ учун фермердиҥ ижиле колбогоныгар керегинде куучындап берзегер?

— Јурт јердеги јадын-јӱрӱм јурт ээлемде иштеериле чике колбулу. Бу иш Кош-Агаш аймакта јаҥжыгып калган болуп јат. Советский Союз јайрадылганынаҥ улам аграрный бӧлӱк кунурап баштаган. Бистиҥ тӧс амадубыс ээлемди колхоз бӱдӱмле бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтелерине келиштирте орныктырарыла колбулу. Тӧзӧлгӧзинде — рыноктыҥ экономиказы.
«Р-242» СППК 2010 јылда тӧзӧлгӧн, 2015 јылдаҥ ала мен оныҥ башкараачызы болуп јадым. Кожо иштеп турган улусла эки ууламјыны ӧскӱрип баштаганыс: ӧзӱмдер ӧскӱрерин ле малды сойорын.

Белтир јуртты јерсилкиништиҥ кийнинеҥ ӧскӧ јердӧӧн кӧчӱргениле колбой, малды азыралла јеткилдеериниҥ сурагы 2004 јылда курч тура берген. Ол тушта эл-јон јурттыҥ администрациязыныҥ јааны — кооперативтиҥ бӱгӱнги турчызы Роберт Чалович Кыдатовтыҥ башкартузыла Таркатыдагы јерди сугарар системаны орныктырар деп шӱӱлте эткен. Бис бӧлӱктей бӱдӱрер ӱлекер белетегенис, ол «Јерлердиҥ мелиорациязыныҥ ӧзӱми» деп федерал программага кирген. Быјыл, 20 јыл ӧткӧн соҥында, гидротехнический јазал бӱткӱлинче иштеерин јеткилдеери учына једер.

Малды сойоры ла эттеҥ не-немелер белетеери аайынча ишти бис 2019 јылда, мал сойор цех јепселген кийнинеҥ баштаганыс. Оныҥ иштеер аргазыныҥ кеми — бир сменада 30 тын уй-мал ла 50 тын оок мал сойор. Цехтиҥ аргаларын јуук ӧйдӧ элбедерге турубыс.

Ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айында эттеҥ не-немелер белетеерин баштаганыс.

— Кооперативте канча кижи иштейт?

— 40 кижи — амадубыс бирлик улус, најыларым. Бастыразы чындык ишчилер. Јалаҥдарды сууны аттыртып сугаратан машиналардыҥ 10 операторы иштейт. Пусконаладчик, андый техниканыҥ операторы Игорь Константинович Дидуновты темдектеп ийерге турум. Таҥынаҥ бойы, тууразынаҥ болуш јогынаҥ, машиналарды башкарарына ӱренип алган. Бу ишти ол дипломду специалисттердеҥ коомой эмес бӱдӱрет.

Јурт ээлемниҥ техниказыла 12 механизатор иштейт. Олорды бригадир Эдуард Дарибаевич Балгимбаев башкарат. Бу каруулу ишчи, ишти билгир тӧзӧӧр кижи. Эттеҥ не-немелер белетееринде 10 кижи иштейт.

— Таркатыдагы јерди сугарар система керегинде јартап ийзегер?

— Ол механизатор Мӧҥкӱ Васильевич Абуловтыҥ чике башкартузыла орныктырылган. Бӱгӱн анда јерди сугарар 18 машинала кеми бир муҥ гектардаҥ кӧп јер сугарылат. Олордоҥ оны «Фрегаттар», сегизи «Кубаньдар». Баштапкы машиналар келтеҥ јердеги трубаларда сууныҥ тебӱзин јеткилдеери аайынча иштейт. «Кубаньдар» — сууны аттыртар, дизель-генераторлордоҥ иштеп турган электрический машиналар. Олорды бистиҥ ороондо эдип чыгарган. Бу јазалдар Алтай крайда элбеде тузаланылат, бистиҥ республикада јӱк ле бис тузаланадыс.

Олорды ӧткӧн јылдыҥ кӱчӱрген айында јууганыс. Бир јазалдыҥ узуны 400 метр. «Кубань» кырала толо айланышты 15 сааттыҥ туркунына бӱдӱрет. Кыра-јалаҥды сугарары јазалда јерге јуукташтыра тургузылган распрыскивательдиҥ болужыла ӧткӱрилет. Јазалды ыраагынаҥ башкарар арга бар. Суу машинага узуны 9 километрдеҥ кӧп магистральный сууӧткӱш ажыра јетирилет.

Иштиҥ озолондыра темдектелген кемине келер јаскы иште једерис — 990 гектарга.

— Ээлемниҥ кыра јериниҥ эҥ јаан кеми анча ла кире болор бо?

— Таркатыдагы ла Чаган-Бургузудагы јер сугарар системалардыҥ арга-кӱчинеҥ кӧрзӧ, анча ла кире болор. Јурт ээлемде иш кирелте экелзин деп, тузаланып турган кыралардыҥ кеми элбек болор учурлу. Бистиҥ чоттомолло, 55 гектар јерде бир «Фрегатла» иштезе, бис техниканы качан да јаҥыртып албазыс, улуска арбынду ишјал тӧлӧп болбозыс, ичкери ӧзӱм алынбазыс. Кеми бир муҥ ла оноҥ кӧп гектар јерле иштегени јарамыкту кӧргӱзӱлерге экелер.

Бис ижисти таштарлу куба чӧлдӧҥ баштаганыс. 2017 јылдаҥ ала 2020 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына Таркатыдагы јерди сугарар системаныҥ кыра јериниҥ кемин 110 гектарга јетире, 2022 јылда 440, 2023 јылда 495 гектарга јетире кӧптӧткӧнис. Быјыл 990 гектарга јетире кӧптӧдӧрис. Анайда ок Чаган-Бургузудагы јерди сугарар системада 165 гектар јерди ӱрендеерге турус. Мынайып, кыра јеристиҥ текши кеми 1155 гектар болор.

— Кош-Агаш аймакта кандый сортту ӧзӱмдерди ӧскӱргени јарамыкту?

— «Аргумент» деп суладаҥ баштаганыс. Је бу сорт эскирген учун, быјыл јаскыда «Иртыш-22» сортты ӧскӱрерине кӧчӧрис. Райграс, житняк, люцерна ла оноҥ до ӧскӧ бӱдӱмдӱ кӧпјылдык ӧзӱмдерди ӧскӱрери аайынча ченелте ишти ӱчинчи јыл улай ӧткӱрип јадыс. Ӱренди бастыра Россия ичинеҥ садып аладыс.

Јердиҥ кыртыжы кунурап, ӱрелбезин деп, кӧпјылдык ӧзӱмдер ӧскӱрер деген шӱӱлтеге келгенис. Былтыр андый ӧзӱмдерди 275 гектар јерге ӱрендегенис, быјыл андый ӧзӱмдер ӧзӧр јердиҥ кемин 660 гектарга јетире кӧптӧдӧргӧ турубыс. Бийик кырларлу јерде ӧзӱмдер ӧскӱрери ай-кӱнниҥ айалгазынаҥ чике камаанду болот. Јербойында тыҥ сооктор, кӱйгектер болуп турганын ајаруга алза, кӧпјылдык ӧзӱмдерди ӧскӱргени јарамыкту болор. Биске мындый ченелте ӧткӱрери јанынаҥ болушты «Агробиотехнологиялардыҥ Алтайдагы федерал билим тӧс јери» деп ФГБНУ јетирет. Анайда ок АР-дыҥ башкарузы ла јурт ээлем аайынча министерствозы јӧмӧлтӧ эдет. Тергеениҥ башчызы Олег Хорохординниҥ таҥынаҥ шиҥжӱзиндеги бу ӱлекерди јаҥыскандыра бӱдӱрип болбо-зыҥ. Бистиҥ јуртээлемдик кооператив гос-јӧмӧлтӧниҥ бастыра бӱдӱмдерин тузаланат.

— Бу јаста кеми канча кире иш бӱдӱрер керек?

— Таштарды јуунадар техника јалаҥдарга кандык айдыҥ 1-кы кӱнинде чыккан. Бу сӱрекей уур ла чӱмдӱ иш. Карын, мениҥ специалисттерим сӱрекей каруулу, талдама улус, бийик кеминде иштеп турган. Бистиҥ јер чала той балкашту, ныкта, кату учун, кыраны эки катап сӱрерге келижет. Баштапкы сӱрӱштиҥ кийнинеҥ таштарды база катап јуунададыс, экинчи сӱрӱштиҥ кийнинеҥ — кыраны ӱрендейдис.

Јаскы кыра иштерди кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнине јетире ӧткӱрерис. Системаларды кӱӱк айдыҥ 10-чы кӱнинде иштедерге турус.

— Канча кире тӱжӱм јуунадып аларга туругар?

— Озо баштап амаду-амбиция бӱткӱл аймакты азыралла јеткилдеери болгон. Је бӱгӱнги аргалардаҥ кӧрзӧ, азыралла керексиништи 40-50 процентке јеткилдеерис деп оҥдоп турус. Ай-кӱнниҥ айалгазы кату да болзо, калганчы ӱч јылдыҥ туркунына тӱжӱмниҥ кеми кӧптӧйт. Пландаганыла — бир гектар јердеҥ 50 центнердеҥ азырал јуунадары. Ӧткӧн јылдарда 35 центнер болгон.

2022 јылда бис ӧлӧҥди эл-јонго јаҥар айга јетире сатканыс, былтыр дезе ӧлӧҥ ӱлӱрген ай кирезинде тӱгенип калган. Азыралды садып аларга биске Улаган, Оҥдой, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардаҥ келип јат. Бистиҥ ӧлӧҥниҥ баазы јеҥил, је чыҥдыйы бийик. «Райграс» деп јаҥы сорт ӧлӧҥниҥ азырал аргалары арбынду. Байла, бис ӧлӧҥдӧрди «восковой» деген кемине јеткен тушта јуунадып турганыс учун андый болуп турган — ӧзӱмниҥ азырал болгодый веществолоры бойында артып калат. Минеральный удобрениени тузаланып јадыс.

— «Р-242» СППК баалар јанынаҥ бойыныҥ јарамыкту политиказыла аҥыланат…

— Кош-Агаш аймак мал ӧскӱреечи јер болуп јат. Бис улус кирелте иштеп алгадый сок јаҥыс бу арганы јоголтып салзаас, улуста эдер-тудар немези јок болуп калар. Эттиҥ бойына турар баазы ӧлӧҥди садып алар акча-баадаҥ тӧзӧлӧт. Бистиҥ продукцияныҥ баазы кандый болоры ГСМ-га, ӱрендерге, удобрениеге чыгымдардаҥ камаанду. Продукцияныҥ бойына турар баазы јанынаҥ 2023 јылда нуль кеминде иштегенис.

Кыралардыҥ кеми кӧптӧгӧниле колбой, суула јеткилдештиҥ баазы-тарифи ӧскӧн. Ӱч јыл кайра суу учун акча тӧлӧбӧгӧнис, је иштеп баштаарыста, ол бааланган. Бу суракты кӧдӱргенис, је бисти кем де укпаган: бир кубометр суу учун 2 салковой тӧлӧӧрин јӧптӧгӧн. Адакыда тӧлӧйтӧн акчаныҥ текши кеми 4 миллион салковойго јуукташ болор. Сууныҥ баазы-чыгымы ГСМ-ныҥ баазынаҥ бийик болуп калган — сууны насосный станциядаҥ эмес, агын суудаҥ да алып турган болзо. Бого ӱзеери ӱрендерге чыгымдар — 12 миллион салковой, удобрениеге — 7,5 миллион салковой ло о. ӧ. Мыныла колбой бис ӧзӱмниҥ јаҥы аргаларын улайынча бедирейдис. Удабас ноу-тилл технологияга кӧчӧрис — јердиҥ кыртыжын салдала аҥтара сӱрбес эп-арга: бу учуралда јердиҥ кыртыжыныҥ структуразы чеберлелет, тӱжӱмниҥ кеми бийиктейт, операционный чыгымдар астайт.

— Слер эттиҥ баазы азыралдыҥ баазынаҥ чике камаанду болуп турганын темдектедигер. Је јӱрӱмде саҥ тескери болуп турганын кӧрӱп јадыс. Ӧлӧҥниҥ баазы улайын бийиктейт, је ол ок ӧйдӧ Кош-Агаш аймакта малдыҥ эди канча јылдардыҥ туркунына бийиктебей артканча.

— Онызы Россияда КРС-тыҥ эдин калан-пошлина тӧлӧтпӧзинеҥ экелери јарадылганыла колбулу. Ӧскӧ ороондордоҥ экелген эттиҥ баазы јабыс болот, ол јаан калалардыҥ керексиништерин бӧктӧп ийет. Эттиҥ чыҥдыйы кемди де јилбиркетпейт. Ого ӱзеери ас эмес учуралдарда уй-малдыҥ эди такааныҥ, балыктыҥ, чочконыҥ эдиле солылат. Биске конкуренцияда туружарына тергеебис ыраак болгоны, анайда ок регионализация буудагын јетирет: ээжилерле болзо, уй-малдыҥ сӧӧктӱ эдин айалгазы јарамыкту эмес ле статузы чокумдалбаган јердеҥ јакшы статусту тергее јаар апарарга јарабас.

«Р-242» андый этти Россияныҥ бастыра тергеелери јаар аткарар аргалу. Бистиҥ койдыҥ эди Тӱндӱкте (Якутияда, Магаданда, Камчаткада), Ыраак Кӱнчыгышта (Приморский крайда, Сахалинде) јаан суруда. Уй-малдыҥ эдин керексибейт. Сарлыктыҥ эди јӱк арайдаҥ садылат, кӧбизинде оны эттеҥ не-немелер белетеп турган предприятиелер садып алат. Је бастыра айалга кубула да берердеҥ айабас, рынокто эртен не боло берерин билер арга јок ине.

Мениҥ шӱӱлтемле, эл-јонго оок малды ӧскӱрер керек, онызы кеми бийик кирелте иштеп алар арга берер. Койдыҥ эдине суру јаан болот.

— Слердиҥ продукцияны кайдаҥ садып алар арга бар?

— Кош-Агаш јуртта «Аэропорт» микрора-йондо «Фермердиҥ туразы» деп магазин-цех ачылган. Кош-Агаштыҥ кӱӱнзеген аграрийлери бойыныҥ эдимдерин бистиҥ продукцияла кожо садар аргалу.

Бис пелмендер, мантылар, колбасалар, сарлыктыҥ, јылкыныҥ ла тӧӧниҥ ыштаган эдин садып јадыс. Кӱскиде халяльный продукция-курсак кожула берер.
Бистиҥ «Р-242» СППК јурт ээлемниҥ республикан эки јарымказында турушкан. Эттиҥ продукциязын улус кӱӱнзеп алат.

Аймактыҥ фермерлерин бойыныҥ продукцияларын садары јанынаҥ бисле ӧмӧ-јӧмӧ иштеерине кычырадыс. Белтирдиҥ бир канча фермерлери биске садарына чеген (айран), сӱт, курут, аарчы, сарју ла оноҥ до ӧскӧзин экелет. Јай ӧйинде кымыс ла шубат садылар.

— Бойыгардыҥ једимердиҥ јажыдыла ӱлежип ийзеер…

— Бис ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ ишмекчи јаҥжыгуларын улалтадыс. Мениҥ ада-энем, таадаларым јурт ээлемле колбулу јӱрген. Меге ле кожо иштеп турган улуска бойыныҥ сӱӱген керегин бӱдӱрип тура, кижи бойын јайым, бойыныҥ јеринде ээ болгонын сескедий айал-галар тӧзӧӧри јилбилӱ ле тӧс учурлу болот.

Айман КОНСТАНТИНОВА