Алтайдын Чолмоны

Алтайда марал болзо, јопон јеринде — сакура

17.05.2024

Чаҥкыр Алтайда катап ла јас. Кӱпчеген јурт јеезениҥ јеринде кӱӱк айдыҥ баштапкы кӱндеринде јаҥжыкканы аайынча аймак кеминде «Чике-Таманныҥ јазы» деген байрам-фестиваль ӧтти.

Ол маралдыҥ чечеги јайылган ӧйгӧ учурлалат. Јастыҥ келгенин керелеген сакылталу бу байрам Оҥдой аймакта 20 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына ӧткӱрилет. Јакшынак, тереҥ учурлу байрамды ӧткӱретен баштаҥкайды бойыныҥ ӧйинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ спикери, Госдуманыҥ депутады болгон ло тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јӧпчизи Јыман Белеков эткен эди. Кычыраачыларды бойыныҥ јаан јолына чыккан фестивальдыҥ амадузы, тӱӱкизи ле келер ӧйи керегинде Јыман БЕЛЕКОВЛО ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс.

— Слерди кычыраачылар «Чике-Таманныҥ јазы» деген ӱлекер јанынаҥ баштаҥкай эдип, оны јӱрӱмге кийдирери јанынаҥ ӧткӱрилген иште эрчимдӱ турушкандардыҥ бирӱзи деп билер. Солун ӱлекердиҥ амадузы керегинде айдып берзер?

— Эҥ баштапкы јаскы байрам Чике-Таман ажуныҥ ары јанында, Кадын сууныҥ салаа-зында јурттарда (аймактыҥ тӧс јуртында, Кӱпчегенде, Јаламанда, Инегенде ле о. ӧ.) текши ӧткӱрилген. Оны белетеп ле тӧзӧп ӧткӱргендердиҥ тоозында бичиичилер, поэттер, кожоҥчылар, бијечилер, эмчилер, журналисттер, билимчилер болгон. Шак онойып бис текши аймактыҥ кӧгӱс байлыгыныҥ ла су-кадыктыҥ байрамын ӧткӱргенис.

Је калганчы јылдарда бу кӧдӱриҥи эстрадалык, этникалык кӱӱниҥ ууламјызы, кӧрӱзи болуп кӧндӱккен. Шылтагы – бисте јайаан јайалталу кожоҥчылардыҥ тоозы кӧптӧп ӧскӧнинде. Олор бойлоры ӱлгерлерин чӱмдеп, кӱӱзин бичип јат. Јииттерге ичкери јолына чыгарга «Чике-Таманныҥ јазы» јаан камаанын јетирген деп айдарым.

Тӧс амадубыс озо ло баштап јайалталу јииттерди бириктирери болгон. Фестивальда эрчимдӱ турушкан јииттер бойыныҥ јайаандык јолына чыкканын лапту кӧргӱзип, ол ок ӧйдӧ, темдектезе, Лазарь Кокышевтиҥ ӱлгерлерине, Николай Воинковтыҥ, Карагыс Ялбакованыҥ, Таҥдалай Модорованыҥ кожоҥдорына, Владимир Чукуевтиҥ јуруктарына тайанып, олордоҥ јозок алып, олордыҥ кемине једерге алкы бойлоры ичкери турумкай, јана баспай барарга амадазын деген јаан кӱӱн-санаа болгон. Тебинетен, тайанатан арга-чак, айалга, ийде-кӱч артыгынча болзын деп иштедис.

Байа јеҥӱчилдер болуп чыккандарга јаҥыс ла сый табыштырылган эмес, је онойдо ок тергеениҥ кеендиктиҥ ле санаттыҥ колледжине кирип, аҥылу ӱредӱни, билгирди алгадый јарамыкту арга берилген. Шак бу амадула жюриниҥ туружаачыларына бу ӱредӱлик заведениениҥ ӱредӱчилери база кычырылган. Олор жюриде јилбиркеп иштеген. База бир ајаруга алып темдектегедийи — кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларына ойын-концертте ады-јолдоры танылу, јарлу кожоҥчыларла кожо туружарга јарамыкту арга берилген. Бу мындый арганы ырысту учурал деп айдарга јараар.

— «Чике-Таманныҥ јазы» деп јаскы јараш байрам кандый да ӧйдӧ ӧткӱрилбей барган эди. Ондо, байла, бойыныҥ шылтагы бар. Слердиҥ шӱӱлтегерди угуп ийели.

— Чындап та, бу база бир аҥылу, танылу байрамыс бой-бойыс ортодо оҥдошпостордоҥ ло атааркаштаҥ улам узак ӧйгӧ ӧткӱрилбегени карамду. Алтай улус, албаты азыйдаҥ бери кожоҥчы-јаҥарчы ине. Онызын кайдыҥ, јаҥардыҥ ӧзӱп, јаранып јатканы лапту кӧргӱзет, ӱзеери јииттерис эстрадалык кожоҥго тартылат. Бисти ӧзӧги кожоҥду албаты деп тегиндӱ айтпаган ине. Айдарда, олор бистиҥ культурабыстыҥ ӧзӱмине камаанын јетирер ле бис бу ууламјыда эмезе бӧлӱкте тӧс јерде болуп, озочылдар болор учурыс, тап-эригис бар…

— Слер баштапкы ла јуукта ӧткӧн фестивальдардыҥ јолду керечизи болдыгар. Экӱни тӱҥдештирип, кандый тӱп-шӱӱлте эдерге јараар?

— Фестиваль кемиле, учурыла кӧстиҥ кӧскӧ лӧ јаанап, элбеп ӧскӧн деп ачыгынча айдар керек. Бу ла фестиваль ӧйинде калыгыстыҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларыла, культуразыла, кеп-кийимиле, аш-курсагыла, устардыҥ белетеген эдимдериле колбулу јӱзӱн-башка ууламјылу кӧрӱ-маргаандар ӧткӱрилет. Јиит ӱлгер чӱмдеечилердиҥ ӱлгерлерин сонуркап, јилбиркеп уктым.
«Чике-Таманныҥ јазы» ӧйинде спорттыҥ «Кӧк-Бӧрӱ» бӱдӱмиле бастырароссиялык маргаандар ӧткӧни јарамыкту. Мениҥ санаамла, бу байрамды тергеелик кемине јетирер керек. Темдектезе, 90-чы јылдардыҥ учкары байрамныҥ площадка-тепсеҥдеринде Кӧксуу-Оозы аймактаҥ атту-чуулу «Сиберия» деген албаты ӧмӧлиги, Кош-Агаштаҥ «Керуен» деп фольклорлык ӧмӧлик ле о. ӧ. ойын-концерттерин кӧргӱскен. Бодолында, байрамды бийик кеминде ӧткӱрерге ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧр эрчимдӱ, ӧмӧ-јӧмӧ туружар учурлу, нениҥ учун дезе јайаан јайалталу јииттерге јӧмӧлтӧ-болуш, ајару улай ла керек. Тергеениҥ культура министерствозы муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ассоциациязыла экијандай узак ӧйгӧ иштеери јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузып алза, иш турулталу, тузалу болор эди. Бу иште, ӱлекерде јайаандык биригӱлер, јондык организациялар турушса, сӱреен јакшы болор эди деп сананадым.

«Чике-Таманныҥ јазы» марал чечектеген ӧйдӧ республиканыҥ база бир танылу, аҥылу кеби-чырайы болор учурлу. Туристтер јастыҥ бу ӧйинде марал чечектеерине келиштире келип, јараш байрамла, калыктыҥ јаҥжыгуларыла, чӱм-јаҥыла тереҥжиде танышсын. Кадын ичи кызыл ӧрт чечекле бӱркелген ӧйдӧ бу байрамга келген айылчылардыҥ, туружаачылардыҥ кӧкси чечилер, јайалтазы база чечектеер ине.

Меге 1994 јылдыҥ јазында Чыгып келеткен Кӱнниҥ ороонына барып келер ырысту учурал келишкен эди. Владимир Кончевтиҥ, Римма Еркинованыҥ ла мениҥ ишмекчи јол-јоругыс кандык айга, сакураныҥ чечектеер ӧйине сӱреен эптӱ келишкен. Бис сӱреен кӧп солун, јилбилӱ элестерле танышканыс. Фудзи кырдыҥ эдегинде чечектери јайылган кӧп тоолу агашка учурлалып ӧткӱрилген кайкамчылу чӱм-јаҥды кӧргӧнис, танышканыс. Јопондордыҥ синтоист ӧргӧӧзине кирип јӱргенис. Агаштыҥ бӱрлерине ак јаламаны буулап турганы мени сӱреен кайкаткан. Бу бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧристеҥ укталып келген чӱм-јаҥыс ине. Јопон јеринде мениҥ кӧксиме мындый санаа конды: ар-бӱткенди чеберлеери, корыыры, байлаары олорго кӧрӧ бисте јакшы кеминде. Је бис айылчыларла кожо ар-бӱткенди кӧдӱретен, байлайтан чӱм-јаҥды, оныҥ ээжизин буспаска ӱренгелегис… Биске республиканыҥ, калыктыҥ калыҥ тӱӱкизин, байлыгын билгир, чокум кӧргӱзерге ӱренер керек. Јопон јеринде сакура чечектегенине учурлалган байрам сӱреен јараш. Биске ар-бӱткенниҥ кайкалга бодолду јаражын баалаарга, чеберлеерге база да таскаар, ӱренер ле керек.

Алтайда — марал, Јопон јеринде — сакура. Ар-бӱткенниҥ кайкалы, сыйы, јажыды.

— Марал бийик, каскак, ӧксӱр кайа-таштыҥ ортозында ӧзӧт. Тоолу кӱн мынаҥ кайра ӧткӧн «Чике-Таманныҥ јазына» ума јок кӧп улус јуулган. Олордыҥ кажызы ла кыйалтазы јогынаҥ маралдыҥ јанына фотојурукка тӱжерге кайыр меес јаар чыгат. Бодолында јӱстер тоолу улус ол кырлаҥ јерлерге чыккан, јерди тепсеген, јыраа-тайаны сындырган. Маралдыҥ ӧскӧн јери кыймыктап, таштары оодылып, јада-тура маралдыҥ тазыл-тамыры кургап калар деген чочыду бар. Ол ло Японияда эл-јон амадап келип, ыраактаҥ ла сакураныҥ чечектерин ајыктап, јаш баладый сӱӱнгилеп јат. Слерде бу айалгала колбой кандый шӱӱлтелер бар?

— Чындап та, бу јолду сурак. База эки-ӱч јылдаҥ туристтер, онойдо ок ӧскӧлӧри де кайкал болгон јараш јерлерди тепсеп, ӱреп салардаҥ айабас. Азый, 70-80 јылдарда, улус эчки деген малды кӧптӧҥ тударда, марал сӱрекей астаган эди. Бир ӧйдӧ эчки мал каршузын јетирген, эмди дезе — улус. Јоруктап јӱреле, јолой токтоп, маралды казып та алгылайт.
Кадын ичиниҥ бу јерлерин аҥылу коруулга алып, окылу јасак јарадары јанынаҥ иштеер керек. Је мында јербойыныҥ улузы база туружып, бойлорыныҥ шӱӱлтелерин айдар деп иженедим.

Бойыстыҥ байлыгыстыҥ салымы бойыстыҥ колыста. Онызын ундыбас керек. Ӱзеери Чике-Таманныҥ ажузы байлу, аҥылу ийделӱ јер. Оныҥ бойыныҥ ады «Чике-Тӧбӧ» деп билерис. Јажытту јаныла јартаар болзо, бу Алтайыстыҥ тӧбӧзи, чокумдап айтса, оныҥ эҥмейеги. Айдарда, ажу байлу, быйанду јер, канайтса да оны «таман» деп јартаарга јарабас, келишпес деп сананадым.

— Марал чечектеп јайылганыла колбулу байрам ӧскӧ дӧ јерлерде ӧткӱрилип, јаҥжыгу болуп улалып јатканы јажыт эмес. Бу айалга јанынаҥ Слердиҥ шӱӱлтегерди угуп ийели?

— Алтайда маралдыҥ чечектеген ӧйин туш-тууразында улус бойына тартып, јӱк ле бойыныҥ јилбӱлерин кичееп тузаланар амадулу болгонын бис кӧрӱп јӱредис. Је «Чике-Таманныҥ јазы» деген фестиваль-байрам јолын озо ло баштап Алтай Республикадаҥ алынганын ундыбас керек. Байа албатыныҥ калыктар ортодо ӧткӱрилип турган Эл-Ойын байрамындый чылап ок, «Чике-Таманныҥ јазы» база тергеелик учурлу чыдулу болор керек деп сананып турум. Је јада-тура бу сурак чечилер деп иженели.

«Чике-Таманныҥ јазы» јайалталу јииттерге керектӱ, тузалу. Мындый јайаандык туштажулар ичкери ӧзӧргӧ јап-јакшынак арга берет.

База бир јанынаҥ алза, бу байрамда сӱреен тереҥ, ойгорлык учур бар. Ар-бӱткен, Јер-Эне ойгонып, ончо тынар-тынду узун кышты ӧдӱп, јылуга јеткенине сӱӱнет. Јас, јаҥы чыккан кӧк, чечектеген марал ичкери јӱрӱмниҥ база бир кайкалы, јажыды эмес пе? Јаҥы чыккан кӧк, маралдыҥ јайылган чечеги кӧксиске конуп, кӧзисти сӱӱндирип, эбире јылына бу кӧӧрӧм кӱӱн-санаала јӱрерис, иштеерис. Јииттерге кеендик телекейинде бойыныҥ јерин табарга, ӧзӧгинде ич-байлыгын чыгара айдарга болушту ине.

— Јыман Итулович, куучын-эрмек учун јаан быйан. Элге-јонго керектӱ баштаҥкайлу ижигер једимдӱ, тузалу, јаан јолду болзын.

Клара ПИЯНТИНОВА куучындашкан
Евгений бутушевтиҥ фотојуруктары